Tuy nhiên, loài cá Xiêm không tự mình trở thành những "tác phẩm nghệ thuật" sống động như vậy. Màu sắc cũng như hình dáng vây của loài cá này là sản phẩm của cả một thiên niên kỷ lai tạo.
Theo Yi-Kai Tea - một nghiên cứu sinh tại Đại học Sydney, người nghiên cứu về sự tiến hóa và đặc điểm của các loài cá, cho biết: “Về nghĩa đen, quá trình phát triển của loài cá này gần như tương đương với việc thuần hóa chó”.
Một nghiên cứu mới được công bố vào tháng 4 trên trang BioRxiv, phát hiện ra được rằng con người đã bắt đầu thuần hóa cá Xiêm ít nhất từ 1.000 năm trước thông qua quá trình giải trình tự bộ gen của loài này.
Trong suốt một thiên niên kỷ được chọn giống cẩn thận và tiến hành lai tạo, giờ đây loài cá Xiêm trở nên vô cùng đa dạng về hình thức. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa những cá thể hoang dã, thuần chủng của loài này phải trải qua những thay đổi lớn về mặt di truyền. Các tác giả của nghiên cứu này cho rằng bằng cách giải trình tự và tiến hành nghiên cứu gen của loài cá Xiêm, họ có thể tìm được rất nhiều thông tin về cách thức thuần hóa, lai tạo, biến đổi gen.
 |
Màu sắc phức tạp và bộ vây "diêm dúa" của cá Xiêm là sản phẩm của một thiên niên kỷ lai tạo chọn lọc cẩn thận. |
Yi-Kai Tea đã ca ngợi đây là "một nghiên cứu lớn đầu tiên giúp xác định cơ sở di truyền tạo nên vẻ đẹp" ở loài cá này.
Tất cả 73 loài thuộc họ cá Xiêm đều có nguồn gốc từ Đông Nam Á. Nhưng loài phổ biến nhất được bày bán ở các cửa hàng cá cảnh và tại các khu chợ là cá Xiêm chọi. Đây là dòng có màu sắc sặc sỡ hơn nhiều so với hầu hết các giống thuần chủng khác thuộc họ cá Xiêm.
“Cá Xiêm thuần chủng thường trông sẽ rất khác so với cá Xiêm cảnh”, theo Young Mi Kwon, một nhà nghiên cứu tại Đại học Columbia và là tác giả chính của nghiên cứu cho biết. “Chúng có vây ngắn, màu sắc có phần xỉn hơn và thiếu đi bộ vây nổi bật thường thấy ở các giống cá Xiêm cảnh”.
Trong khi cá Xiêm thuần hóa thường rất hung dữ và không sống cùng nhau, thì các cá thể thuần chúng có tính cách ôn hòa hơn.
"Điều này có thể là do các dòng cá Xiêm cảnh ban đầu được thuần hóa để chiến đấu, giống như gà chọi,” Kwon chia sẻ thêm.
 |
Cá Xiêm có lịch sử 1.000 năm. |
Vào cuối thế kỷ 19, các nhà lai tạo đã bắt đầu tập trung vào việc tạo ra các giống cá cảnh, loài cá này sau đó đã trở nên cực kỳ phổ biến ở phương Tây. “Lịch sử này đã hình thành nên những con cá Xiêm cảnh mà chúng ta thấy ngày nay, một loài cá thực sự lộng lẫy với tính khí nóng nảy”, Kwon bình luận.
Để xác định chính xác lịch sử hình thành loài cá Xiêm cảnh mà chúng ta thấy ngày nay, Kwon và các cộng sự đã thu thập các mẫu ADN từ cá Xiêm thuần chủng và cá Xiêm cảnh được nuôi trong nhà, sau đó tiến hành giải trình tự bộ gen của chúng.
“Chúng tôi rất ngạc nhiên bởi sự phát triển của cá Xiêm kéo dài ít nhất từ 1.000 năm trước, điều này khiến nó trở thành một trong những loài cá lâu đời nhất được biết đến”, Kwon chia sé.
Trong khi những nghiên cứu trước đây đều cho thấy rằng cá Xiêm được lai tạo từ đầu thể kỷ 13, những phát hiện mới đây đã chứng minh rằng chúng đã bắt đầu được lai tạo từ rất lâu trước đó.
Nghiên cứu trên cũng nêu rõ lý do tại sao các nhà lai tạo có thể tạo ra hàng chục giống cá Xiêm khác nhau theo màu sắc, từ đỏ, vàng và xanh, cho đến cá Xiêm có vây lớn, vây nhỏ và thậm chí là nhiều màu sắc trên một cá thể. Chỉ cần tưởng tượng ra hình dáng mới của một con cá Xiêm, nó hoàn toàn có thể được tạo ra và tồn tại trên thực tế.
“Nhiều đặc điểm, mà các nhà lai tạo đang chọn lọc, được quy định bởi rất ít gen có ảnh hưởng lớn”, Kwon cho biết. "Điều này đồng nghĩa rằng sẽ không cần đến nhiều phép lai để chúng có được những đặc điểm riêng hoặc những đặc điểm mà bạn muốn con cá của mình sẽ sở hữu".
 |
Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng cá Xiêm cảnh khác biệt về mặt di truyền với những loài cá Xiêm thuần chủng. Tuy nhiên, họ rất ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng cá Xiêm cảnh đã lai tạp với cá thuần chủng.
Sự lai tạp này có thể là kết quả của việc cá Xiêm cảnh được thả vào môi trường tự nhiên, điều này nhiều khả năng có thể làm suy yếu các nỗ lực bảo tồn giống thuần chủng của loài cá này.
“Những con cá Xiêm cảnh rất có thể sẽ chiếm lĩnh môi trường tự nhiên, nếu chúng phù hợp với môi trường sống hơn so với những con cá thuần chủng”, Kwon nhấn mạnh. Nhiều giống cá Xiêm thuần chủng đang có nguy cơ bị tuyệt chủng và nguyên nhân chủ yếu là do mất môi trường sống.
Bằng cách nghiên cứu chi tiết hơn về lịch sử tiến hóa của loài cá này, các nhà nghiên cứu hy vọng sẽ nâng cao được hiểu biết của con người về cách thức lai tạo, biến đổi gen các loài khác.
Mặc dù vẫn còn nhiều điều phải tìm hiểu như việc lai tạo ảnh hưởng đến cá Xiêm như thế nào, nhưng quá trình biến đổi gen đã giúp tạo ra được rất nhiều con cá Xiêm lộng lẫy có màu sắc và hình dáng tuyệt đẹp mà trước đây có thể chưa từng tồn tại.
