Những con số từ thực tiễn
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Liên Hương, Thứ trưởng Bộ Y tế thông tin, Việt Nam đang già hóa dân số với tốc độ nhanh, năm 2026 có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số và dự báo đến năm 2036 sẽ bước vào giai đoạn dân số già. Tuổi thọ trung bình của người Việt khoảng 74,7 năm nhưng số năm sống khỏe chỉ khoảng 65,4 năm. Khoảng 60,9% người cao tuổi mắc từ 3 bệnh trở lên, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 95% gánh nặng bệnh tật; khoảng 55% người cao tuổi gặp khó khăn khi đi lại và khoảng 45% gặp ít nhất một khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày.
Cơ cấu dân số già của Việt Nam cho thấy nhiều thách thức: 63,28% người cao tuổi sống ở khu vực nông thôn, nơi điều kiện tiếp cận dịch vụ y tế và chăm sóc còn hạn chế; 58,5% thuộc nhóm sơ lão (60-69 tuổi), gần 16% từ 80 tuổi trở lên. Phụ nữ chiếm tới 57,82% tổng số người cao tuổi. Có tới 35% người cao tuổi đang sống một mình, sống cùng vợ/chồng đều đã cao tuổi hoặc sống trong các hộ gia đình chỉ gồm người cao tuổi và cháu dưới 15 tuổi. Đây là nhóm đối tượng dễ rơi vào tình trạng cô đơn, suy giảm chức năng và thiếu hỗ trợ chăm sóc.
Theo thống kê, năm 2025 chỉ 42% người cao tuổi được hưởng lương hưu, bảo hiểm xã hội, trợ cấp xã hội hoặc chế độ người có công, thấp hơn so với mục tiêu 55%, rất đông người cao tuổi phải dựa vào con cháu hoặc tiếp tục lao động để mưu sinh.
Thực tiễn cho thấy, thấy Việt Nam cần một mô hình chăm sóc linh hoạt, chi phí hợp lý, dựa vào cộng đồng, có thể triển khai trên diện rộng và duy trì bền vững trong dài hạn.
Tại buổi gặp mặt 85 người cao tuổi tiêu biểu toàn quốc trong các phong trào thi đua yêu nước giai đoạn 2021 - 2026 vào tháng 6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ, đất nước ta đang bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng rất lớn. Trong tiến trình ấy, công tác người cao tuổi cần được nhìn nhận với tư duy mới và tầm nhìn dài hạn hơn; cần chuyển mạnh tư duy từ chăm sóc đơn thuần sang chăm sóc gắn với phát huy vai trò người cao tuổi; từ coi người cao tuổi chủ yếu là đối tượng thụ hưởng chính sách sang coi người cao tuổi là chủ thể tham gia phát triển; từ hỗ trợ thụ động sang tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục sống vui, sống khỏe, sống an toàn, sống có ích và đóng góp phù hợp với sức khỏe, năng lực, kinh nghiệm, nguyện vọng của mình.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu các bên liên quan nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội và dịch vụ dành cho người cao tuổi; cần quan tâm nhiều hơn đến người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn, người sống đơn thân, người ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số; không để người cao tuổi thiếu điều kiện chăm sóc hoặc bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển của đất nước.
Những năm qua, Đảng, Nhà nước luôn quan tâm đến công tác chăm sóc người cao tuổi. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đặt ra yêu cầu phát triển các cơ sở chăm sóc người cao tuổi, tiếp tục hoàn thiện hệ thống dịch vụ phục hồi chức năng; kết hợp hiệu quả giữa các cơ sở y tế và các cơ sở chăm sóc người cao tuổi. Nhiều chính sách, chương trình hành động đã được ban hành nhằm bảo vệ, chăm lo và phát huy vai trò của người cao tuổi, tạo tiền đề cho việc phát triển các mô hình chăm sóc mới.
Đáp ứng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi
Thống kê của Hội Người cao tuổi Việt Nam: Đến tháng 9/2026, cả nước có 4,5 triệu người cao tuổi có hồ sơ theo dõi sức khỏe định kỳ, 500.000 người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ, hơn 96% người cao tuổi có thẻ bảo hiểm y tế, 609 cơ sở chăm sóc sức khỏe người cao tuổi với trên 15.000 người được chăm sóc, nuôi dưỡng tại các cơ sở của Nhà nước và tư nhân.
Ở một số tỉnh, thành phố đã xuất hiện nhiều mô hình chăm sóc người cao tuổi chất lượng, thuận tiện được chính những người thụ hưởng đón nhận. Điển hình là mô hình "Daycare Center" (Trung tâm bán trú cho người già), người cao tuổi sáng đến trung tâm tập vật lý trị liệu, sinh hoạt câu lạc bộ thơ ca, hội họa và tối trở về sum vầy cùng con cháu; hay như các mô hình "Nghỉ dưỡng dưỡng sinh, sinh thái", “Du lịch y tế” đáp ứng xu hướng rời trung tâm chật chội để chuyển dịch sang các khu đô thị vệ tinh xanh, nơi tích hợp hệ thống chăm sóc y tế chuyên nghiệp và cộng đồng cùng lứa tuổi.
Tại Bình Dương và Đồng Nai đã có trung tâm dưỡng lão bán trú hiện đại theo tiêu chuẩn quốc tế, nơi người cao tuổi hào hứng đăng ký tham gia các khóa học dinh dưỡng, tập yoga dưỡng sinh và phục hồi chức năng chuyên sâu. Tại Lâm Đồng và Đà Nẵng, người cao tuổi chủ động lựa chọn các tổ hợp "Medical Tourism" (du lịch y tế/dưỡng bệnh) dài ngày để vừa nghỉ dưỡng vừa điều trị các bệnh mạn tính nhờ lợi thế khí hậu trong lành.
Người cao tuổi cũng được cập nhật các kiến thức, kĩ năng số để chủ động theo dõi, chăm sóc sức khỏe bản thân. Thành phố Hồ Chí Minh đi đầu trong việc số hóa y tế với mô hình Hồ sơ sức khỏe điện tử cá nhân cho người cao tuổi. Tại các quận trung tâm, người cao tuổi được hướng dẫn truy cập mã QR để theo dõi chỉ số sức khỏe sau mỗi lần khám.
Ông Đoàn Anh Dũng (68 tuổi, ngụ phường Tân Phú, Thành phố Hồ Chí Minh) đến Bệnh viện Nhân dân 115 để khám bệnh. Tại đây, ông được nhân viên y tế hướng dẫn sử dụng Căn cước công dân để đăng ký lập Sổ sức khỏe điện tử trên ứng dụng VNeID. Ông rất bất ngờ khi trên ứng dụng hiển thị đầy đủ thông tin cá nhân, lịch sử khám, chữa bệnh trước đó. Từ nay đi khám bệnh ông chỉ cần mang theo điện thoại mà không cần thêm bất kỳ loại giấy tờ gì. Theo ông Dũng, điều này rất có ích với những người mắc chứng hay quên như ông.
Tại Hà Nội, phong trào Bình dân học vụ số phát triển rộng khắp với nhiều câu lạc bộ "Người cao tuổi công nghệ", các lớp bình dân học vụ số được tổ chức tại nhiều phường… Các cụ được hướng dẫn cài đặt và sử dụng ứng dụng để tự theo dõi chỉ số đường huyết, nhắc lịch uống thuốc định kỳ.
Các mô hình mới được đưa vào thực tế giúp người cao tuổi chủ động chăm sóc bản thân. Trong đó, mô hình "Y tế số tự quản" giúp người cao tuổi tự sử dụng các thiết bị đeo thông minh để theo dõi nhịp tim, huyết áp, giấc ngủ và cảnh báo ngã, kết nối dữ liệu thẳng đến bác sĩ riêng. Mô hình "Bác sĩ ảo - Khám bệnh từ xa" có thể giúp người già chủ động đặt lịch khám, tư vấn dinh dưỡng trực tuyến (Telehealth) qua ứng dụng di động thay vì phải phụ thuộc vào con cháu đưa đón…
Cả nước còn có hơn 9.000 câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau do người cao tuổi quản lý, tạo ra một mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau trong cộng đồng. Nhờ đó đã có 270.000 người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ, 15.000 được chăm sóc tại nhà (số liệu của Hội Người cao tuổi Việt Nam, tháng 9/2026)
Những mô hình nêu trên đang phát huy hiệu tích cực nhưng thực tế chủ yếu tập trung ở những tỉnh, thành phố lớn. Theo khảo sát, cả nước có khoảng 400 viện dưỡng lão, trong đó gần một nửa là các cơ sở từ thiện hoặc do Nhà nước đầu tư. Hệ thống này phân bố chưa đồng đều, chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn.
Với 14 năm kinh nghiệm hoạt động trong lĩnh vực nuôi dưỡng, chăm sóc người cao tuổi, ông Bùi Anh Trung, Tổng Giám đốc Hệ thống dưỡng lão Bình Mỹ cho biết, ước tính cả nước hiện có trên 16 triệu người cao tuổi nhưng chỉ khoảng 0,07% người được nuôi dưỡng, chăm sóc tập trung tại các trung tâm dưỡng lão, cho thấy tại Việt Nam dịch vụ này vẫn chưa phát triển do nhiều nguyên nhân. Ông đề xuất, Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ về đất đai, thuế cho các cơ sở ngoài công lập; xây dựng Bộ tiêu chuẩn quốc gia về an toàn cơ sở chăm sóc người cao tuổi, cần có tiêu chuẩn năng lực và chứng chỉ cho nhân viên chăm sóc người cao tuổi và xây dựng chính sách bảo hiểm dưỡng lão, cơ chế chi trả cho chăm sóc dài hạn. Quan trọng hơn, nước ta cần có cơ chế báo cáo sự cố ngành theo hướng không quy kết, tương đương như báo cáo sự cố y khoa để rút kinh nghiệm...
Thay đổi tư duy về chăm sóc người cao tuổi không chỉ là câu chuyện từ những mô hình mới hay cá nhân người cao tuổi trong cộng đồng mà cần sự chuyển mình đồng bộ từ chính sách vĩ mô, giải pháp của xã hội, doanh nghiệp thực hiện mô hình cho đến nhận thức của mỗi gia đình.
