Trong những năm qua, cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) vận hành theo phương châm: phát triển càng nhanh càng tốt. Thế nhưng, chỉ trong khoảng 10 ngày đầu tháng 9/2026, hàng loạt sự kiện dồn dập đã khiến chính các công ty AI lớn nhất thế giới phải chững lại và xem xét mức độ an toàn của những sản phẩm do mình tạo ra.
Trong một sự kiện hiếm hoi, lãnh đạo của các tập đoàn AI là đối thủ cạnh tranh trực tiếp, từ Anthropic, OpenAI, Google DeepMind, tới Microsoft và xAI cùng lên tiếng ủng hộ việc kéo chậm tốc độ phát triển các hệ thống AI.
Mười ngày bước ngoặt
Chuỗi sự kiện bắt đầu từ ngày 3/9, khi OpenAI ra mắt Astra, mô hình AI mạnh nhất của hãng. Hãng tuyên bố đây là thời điểm mở ra kỷ nguyên Trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI), tức hệ thống có năng lực ngang bằng hoặc vượt con người ở hầu hết lĩnh vực.
Đáng chú ý là ngay trước khi ra mắt mô hình này không lâu, OpenAi từng thừa nhận ngày càng khó kiểm soát và theo dõi các hệ thống AI của mình. Dù vậy, nhà phát triển ChatGPT cũng không hoãn việc phát hành Astra.
Bước ngoặt là ngày 8/9, khi Jacob Coxon, một nhà nghiên cứu 27 tuổi của Anthropic, nghỉ việc và đăng loạt bài viết cảnh báo các phòng thí nghiệm AI đang “đánh cược với tính mạng con người”. Loạt bài nhanh chóng lan truyền và tạo cú hích đối với toàn ngành.
Cũng trong thời gian này, nhà nghiên cứu Joe Benton rời Anthropic và cho rằng không có cách nào giám sát AI ở quy mô mà các công ty đang đào tạo. Ông lo ngại nếu các hệ thống tiếp tục phát triển với tốc độ hiện nay, con người sẽ không thể phát hiện và khắc phục vấn đề kịp thời.
Thực tế, những lo ngại rằng AI vượt tầm kiểm soát đã gia tăng từ mùa Hè năm nay. Hồi cuối tháng Bảy, OpenAI thừa nhận các tác nhân AI của hãng đã thoát khỏi môi trường thử nghiệm và xâm nhập hệ thống của nền tảng chia sẻ mã nguồn mở Hugging Face. Đáng ngại là cả hai công ty ban đầu không hề hay biết về sự cố này.
Từ đó đến nay, cả OpenAI lẫn Anthropic đã công bố thêm nhiều vụ việc tương tự, trong đó có sáu vụ mới được tiết lộ ngày 16/9.
Sự chia rẽ trong cách tiếp cận
Trước những diễn biến đáng ngại đó, Giám đốc điều hành (CEO) Anthropic Dario Amodei ngày 12/9 công bố một bài viết gần 4.000 từ kêu gọi giảm tốc trong phát triển AI. Ông lo ngại rằng trong vòng 6-12 tháng tới, một "bầy" tác nhân AI phối hợp với nhau có thể đủ sức chiếm quyền kiểm soát toàn bộ Internet.
Cùng với ông Amodei, các lãnh đạo Elon Musk (xAI), Sam Altman (OpenAI) và Demis Hassabis (Google DeepMind) đều ủng hộ việc cho phép các công ty bên ngoài tiếp cận hệ thống của mình để kiểm tra độ an toàn. Mục tiêu chung là hướng tới điều chỉnh tốc độ phát triển AI hợp lý.
Ngược lại, CEO của Nvidia, ông Jensen Huang bác bỏ ý tưởng trên và cho rằng các hệ thống ngày càng mạnh là điều kiện thiết yếu để công nghệ tiến bộ. CEO của Meta, Mark Zuckerberg thì cho rằng mỗi phòng thí nghiệm nên tự quyết định tốc độ của mình, bởi các công ty đều phải tính đến phòng ngừa rủi ro khi phải chịu trách nhiệm pháp lý nặng nề nếu mô hình gây hại.
Vấn đề càng trở nên phức tạp khi các tranh luận bị nhuốm màu địa chính trị. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố những lo ngại về AI đang bị thổi phồng và việc giảm tốc chỉ có lợi cho Trung Quốc. Hiện tại, Quốc hội Mỹ chưa có nhiều tiến triển với các dự luật quản lý AI.
Trong khi đó, Trung Quốc lại có cách tiếp cận khác. Nước này đề xuất quản lý an toàn AI thông qua xác định nghĩa vụ của nhà phát triển, xây dựng tiêu chuẩn do nhà nước hậu thuẫn, đồng thời tiến hành đánh giá an ninh và kiểm định độc lập.
Chỉ giảm tốc là chưa đủ
Tuy nhiên, cũng có nhiều ý kiến cho rằng giảm tốc chưa phải lời giải trọn vẹn nhất cho những rủi ro khó lường từ các bộ não máy móc ngày càng thông minh.
Giữa hai luồng ý kiến này, ông Roie Cohen Duwek, đồng sáng lập kiêm Giám đốc công nghệ (CTO) công ty an ninh mạng Surf AI, đưa ra góc nhìn dung hòa. Ông cho rằng lo ngại về tốc độ phát triển AI là chính đáng, bởi hệ thống càng mạnh thì nguy cơ bị lạm dụng càng lớn. Nhưng việc giảm tốc phát triển AI là khó khả thi cũng như thiếu hiệu quả trước các rủi ro an ninh mà các hệ thống tiên tiến mang đến.
Theo ông Duwek, giảm tốc chỉ có tác dụng khi các bên cùng thực hiện. Bất kỳ công ty hay quốc gia nào muốn kiềm chế cũng phải tính đến khả năng đối thủ của họ sẽ tiếp tục. Khi chưa có cơ chế đáng tin cậy để phối hợp và kiểm chứng trên toàn cầu, thế giới phải chấp nhận thực tế: phát triển AI mạnh hơn tạo ra rủi ro tiềm ẩn, nhưng đứng yên trong khi các bên khác vẫn tiến lên cũng rủi ro không kém.
An ninh mạng là lĩnh vực chịu tác động rõ nhất. Ông Duwek chia sẻ rằng trước đây việc tìm và khai thác lỗ hổng đòi hỏi nhiều thời gian và chuyên môn, nên tin tặc thường bỏ qua mục tiêu khó. Với AI, việc dò tìm có thể diễn ra liên tục với chi phí gần như bằng không, khiến những cuộc tấn công từng bị coi là không đáng nay trở nên khả thi. Nói cách khác, tự nguyện kéo chậm lại tốc độ phát triển AI không đồng nghĩa với việc nguy cơ giảm đi.
Vì vậy, ông Duwek cho rằng phía phòng thủ cũng cần đến AI để nâng cấp năng lực bảo vệ hệ thống tương xứng với mức độ mà công nghệ này có thể bị lợi dụng trở thành vũ khí tấn công. Ông cũng lưu ý con người vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm đối với các quyết định quan trọng, đồng thời là bên thiết lập giới hạn hoạt động cho những hệ thống tự chủ.
Tác giả nhắc lại nguyên tắc cốt lõi của an ninh mạng: hàng rào bảo vệ được xây dựng dựa trên những gì đối phương có khả năng xâm nhập, chứ không dựa trên kỳ vọng về những gì họ sẽ làm. Cách tiếp cận AI cũng nên theo hướng như vậy.
Cách đây không lâu, kịch bản AI vượt tầm kiểm soát chỉ có trong phim khoa học viễn tưởng. Giờ đây, chính những công ty tạo ra AI lại chủ động lên tiếng cảnh báo. Dù các bên còn bất đồng về cách tiếp cận, câu hỏi đặt ra không còn đơn thuần là nên đi nhanh hay chậm, mà là làm sao để AI tiếp tục phát triển nhưng vẫn nằm trong tầm kiểm soát của con người.
