Để di sản ướp trà sen Quảng An luôn song hành cùng nhịp sống đương đại

Mỗi độ tháng Sáu, sen Hồ Tây bước vào mùa nở rộ, hương thơm dịu nhẹ lan tỏa khắp không gian, gợi nhớ về một nét văn hóa đã gắn bó với người Hà Nội qua nhiều thế hệ.

Những người làm nghề ướp trà sen Quảng An vẫn miệt mài gìn giữ nghề thủ công truyền thống được kết tinh từ sự tinh tế, kiên nhẫn và tình yêu dành cho quê hương.

Nghề ướp trà sen Quảng An được ghi danh vào Danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia là sự tôn vinh một nghề quý và mở ra kỳ vọng về hành trình bảo tồn, phát huy giá trị của một di sản.

Giá trị khác biệt

Từ lâu, nghề ướp trà sen đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa của người Hà Nội. Từ thú thưởng trà của các bậc tao nhân mặc khách đến những chén trà trong các gia đình khi có khách quý, trà sen luôn gắn với sự thanh lịch của đất kinh kỳ.

Chính vì vậy, giá trị của nghề không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở tri thức dân gian, kỹ năng thủ công và những tập quán văn hóa được truyền từ đời này sang đời khác.

Với người Hà Nội, trà sen Hồ Tây không đơn thuần là một thức uống. Đó là sự hòa quyện giữa tinh hoa của trà Tân Cương và hương thơm thanh khiết của sen bách diệp – giống sen được xem là đặc sản riêng của vùng Hồ Tây.

Qua nhiều thế hệ, nghệ nhân Quảng An đã gìn giữ bí quyết ướp trà bằng phương pháp truyền thống, tạo nên thứ trà có màu nước xanh ánh vàng, hương thơm dịu, vị chát nhẹ, hậu ngọt sâu và lưu hương bền lâu.

Để có một kilogam trà sen truyền thống, người làm nghề phải sử dụng từ 1.000- 1.400 bông sen. Mỗi bông sen đều được hái vào sáng sớm khi hương thơm đạt độ đậm nhất.

Sau đó là hàng loạt công đoạn tỉ mỉ: bóc cánh, tách từng hạt gạo sen, rải xen kẽ với trà, ướp, sấy rồi tiếp tục lặp lại quy trình nhiều lần để hương sen ngấm sâu vào từng cánh trà.

Có những mẻ trà phải mất từ một đến hai tuần mới hoàn thành. Chính sự cầu kỳ ấy đã làm nên giá trị khác biệt của trà sen Tây Hồ.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương đã có nhiều năm gắn bó với nghề làm trà sen Tây Hồ. Bà nói điều làm nên bản sắc của trà sen Quảng An chính là giống sen bách diệp Hồ Tây. Loài sen cánh hồng, nhiều lớp cánh với hương thơm thanh mát khi kết hợp cùng trà Tân Cương tạo nên hương vị riêng không nơi nào có được.

Trà sen không chỉ là một sản phẩm ẩm thực mà còn là một nét văn hóa của Hà Nội và của người Việt, phản ánh sự tinh tế trong nghệ thuật thưởng trà cũng như triết lý sống hướng đến sự thanh nhã, hài hòa với thiên nhiên.

Những người trực tiếp chăm sóc đầm sen cũng coi việc giữ gìn vùng sen là trách nhiệm đối với di sản quê hương. Ông Phan Văn Mạnh (phường Tây Hồ) cho biết, các đầm sen được chăm sóc theo hướng hữu cơ, hạn chế tối đa việc sử dụng hóa chất nhằm giữ được hương thơm tự nhiên và vẻ đẹp vốn có của sen bách diệp.

Việc bảo vệ những đầm sen không chỉ để phục vụ nghề ướp trà mà còn góp phần giữ gìn cảnh quan Hồ Tây, tạo nên không gian sinh thái và văn hóa đặc trưng của Thủ đô.

Nhiều người dân sinh sống quanh Hồ Tây cũng chung suy nghĩ ấy. Với họ, sen không chỉ là một loài hoa mà còn là ký ức, là niềm tự hào của vùng đất ven hồ.

Cùng với những người bạn đạp xe dạo quanh hồ, chị Lan Hương bị cuốn hút bởi những đóa sen hồng còn đọng sương sớm mới được hái lên từ dưới ao Thủy Sứ (phường Tây Hồ), vội lưu lại những tấm ảnh bên hoa sen làm kỷ niệm. “Chúng tôi đều rất yêu sen và hy vọng nghề này sẽ tiếp tục được lưu truyền, góp phần gìn giữ văn hóa cho thành phố,” chị Hương chia sẻ.

Bảo vệ các giá trị văn hóa

Nghệ nhân trình diễn pha trà sen Quảng An, giới thiệu nét tinh hoa của nghề ướp trà sen truyền thống tại không gian Hồ Văn-Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội). (Ảnh: Tuyết Mai/TTXVN)

Cùng với tốc độ đô thị hóa, nghề ướp trà sen đang đối diện nhiều sức ép. Diện tích trồng sen quanh Hồ Tây ngày càng thu hẹp; môi trường nước có thời điểm bị ảnh hưởng khiến sen sinh trưởng khó khăn; số hộ còn gắn bó với nghề cũng giảm dần.

Quy trình làm trà sen truyền thống đòi hỏi sự công phu, tinh tế, kiên trì, khiến không ít người trẻ e ngại theo nghề. Sự xuất hiện của nhiều sản phẩm trà sen được sản xuất theo phương pháp đơn giản hoặc sử dụng hương liệu cũng tạo ra sức ép đối với những người kiên trì giữ cách làm truyền thống.

Dù giá thành cao hơn, trà sen Quảng An vẫn cần khẳng định vị thế bằng chất lượng, nguồn gốc và thương hiệu để chinh phục người tiêu dùng trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn.

Việc nghề ướp trà sen Quảng An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản Văn hóa phi Vật thể Quốc gia là cơ sở để các giá trị văn hóa gắn với nghề được bảo vệ, tạo động lực cho các nghệ nhân tiếp tục trao truyền kỹ năng, kinh nghiệm và tình yêu nghề cho thế hệ kế cận.

Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Tây Hồ Nguyễn Thanh Tịnh thông tin thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với các sở, ngành của thành phố bảo tồn vùng sen bách diệp, gìn giữ không gian văn hóa làng nghề, quan tâm hỗ trợ đội ngũ nghệ nhân, xây dựng thương hiệu trà sen Tây Hồ gắn với các sản phẩm OCOP.

Địa phương cũng phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch văn hóa và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quảng bá giá trị nghề truyền thống. Phường không chỉ dừng ở việc bảo tồn một nghề truyền thống mà còn xây dựng hình ảnh Tây Hồ gắn với sen Bách Diệp, trà sen và không gian văn hóa Hồ Tây trở thành thương hiệu đặc trưng của Thủ đô.

Những định hướng này phù hợp với xu hướng phát triển văn hóa hiện nay, khi di sản không chỉ được bảo tồn trong bảo tàng hay các hồ sơ công nhận mà cần hiện diện trong đời sống đương đại, tạo sinh kế cho cộng đồng và trở thành nguồn lực phát triển bền vững.

Khi nghề truyền thống mang lại giá trị kinh tế, người dân sẽ có thêm động lực để tiếp tục gắn bó với nghề và giữ gìn vùng nguyên liệu. Giữa nhịp sống hiện đại của Thủ đô, hương sen Hồ Tây vẫn âm thầm lan tỏa mỗi mùa hè. Trong từng bông sen, từng cánh trà là sự kết tinh của thiên nhiên, của bàn tay khéo léo và của một nét văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Để hương sen ấy tiếp tục ở lại với Hà Nội, cần sự chung tay của nghệ nhân, người dân, doanh nghiệp và chính quyền trong việc bảo tồn vùng sen, gìn giữ tri thức nghề và xây dựng thương hiệu.

Khi những giá trị truyền thống được nâng niu, phát huy đúng hướng, trà sen Quảng An sẽ không chỉ là một đặc sản của Hồ Tây mà còn là biểu tượng của văn hóa Hà Nội trên hành trình hội nhập và phát triển.