Địa đạo lòng dân
Bộ phim “Địa Đạo”, tác phẩm điện ảnh Việt Nam vừa ra mắt gần đây đang gây ấn tượng mạnh mẽ với khán giả nhờ vào bối cảnh chân thực, không khí căng thẳng tột độ dưới lòng đất và những câu chuyện lay động về tinh thần chiến đấu quật cường của quân dân ta trong kháng chiến. Không chỉ khiến người xem nghẹn ngào với những thước phim tái hiện cuộc sống giữa bom đạn trong lòng đất, bộ phim còn đánh thức trong lòng công chúng sự tò mò, tự hào và khao khát được tìm hiểu sâu hơn về hệ thống địa đạo, một “kỳ tích ngầm” của người Việt Nam.
Trong làn sóng ấy, địa đạo Kỳ Anh ở Quảng Nam, dù không phải là bối cảnh chính của bộ phim nhưng vẫn âm thầm hiện lên như một minh chứng sống động, đầy xúc cảm về tinh thần “dân là gốc”, về một công trình quân sự được chính người dân dựng nên bằng tất cả lòng yêu nước, niềm tin và sự hy sinh thầm lặng.
Địa đạo Kỳ Anh mang một nét đặc trưng rất riêng khi được coi như “địa đạo trong lòng dân”, được xây dựng ngay dưới những mái nhà tranh, gốc tre làng và đình cổ linh thiêng. Nơi đây không chỉ là chứng tích sống động của một thời khói lửa mà còn là biểu tượng của lòng dân, của tinh thần quật cường và trí tuệ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Theo lời kể của ông Huỳnh Kim Ta, 66 tuổi, một người con của làng Thạch Tân, thì cùng với địa đạo Củ Chi (TP.HCM) và địa đạo Vịnh Mốc (Quảng Trị), địa đạo Kỳ Anh được xem là một trong ba địa đạo lớn nhất của Việt Nam thời chiến. Nhưng điều làm nên sự khác biệt nổi bật của địa đạo Kỳ Anh chính là việc nơi đây được xây dựng ngay trong lòng khu dân cư, ngay dưới chân những người nông dân chân chất và những mái nhà tranh giữa làng quê yên bình.
“Chúng tôi đào địa đạo từ dưới những bụi tre, cây dây leo bản địa. Địa đạo bắt nguồn từ đình làng Thạch Tân, nơi linh thiêng nhất của làng suốt hơn 300 năm. Dân đào ban đêm, từ 5 giờ chiều hôm nay tới 2 giờ sáng hôm sau, đất được chuyển lên, đổ vào hầm tránh pháo của dân để che giấu dấu vết.” – ông Ta kể lại, ánh mắt sáng lên niềm tự hào xen lẫn xúc động.
 |
| Trong lòng địa đạo Kỳ Anh. |
Với vị trí chỉ cách trụ sở chính quyền cũ 7 km và cách căn cứ đóng quân của Mỹ chừng 2 km, xã Tam Thăng nơi tọa lạc địa đạo Kỳ Anh từng là vùng đất chiến lược, đầu mối kết nối và nơi ẩn náu an toàn cho cán bộ, bộ đội trong các trận đánh lớn. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc nơi đây phải hứng chịu sự đánh phá khốc liệt từ quân thù.
"Làng Thạch Tân chỉ có hơn 600 người, 140 hộ gia đình, nhưng lại có đến 203 liệt sĩ và 59 Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Toàn xã Tam Thăng hy sinh 1.252 người. Sự mất mát đó là cái giá cho tự do, nhưng cũng là minh chứng cho lòng yêu nước của dân làng nơi đây," ông Ta lặng người chia sẻ.
Trong suốt những năm tháng bom rơi đạn nổ, hệ thống địa đạo Kỳ Anh được xem là "mạng lưới sống" kết nối mọi hầm tránh pháo của người dân. Mỗi khi địch tràn đến, cán bộ, chiến sĩ và dân thường có thể nhanh chóng chui xuống hầm, rồi lần theo đường ngầm để tới những vị trí an toàn trong lòng đất.
Công trình kỳ vĩ
Sự thiết kế tài tình cùng sức người phi thường đã tạo nên một địa đạo dài tới 32 km, rộng chỉ từ 0,5 – 0,8 m và cao khoảng 1 m, đủ cho một người bò hoặc cúi thấp đi qua. Bên trong địa đạo được bố trí thành nhiều khu vực với chức năng riêng biệt: hầm chỉ huy, hầm quân y, hầm trữ lương thực, hầm cứu thương, ụ chiến đấu và những đường thông hơi được ngụy trang khéo léo như hốc cây, gốc tre.
Và điều đáng khâm phục nhất theo lời ông Ta là công trình ấy được chính người dân xây nên và giữ bí mật tuyệt đối, dù sống ngay giữa vòng vây kẻ thù. “Người dân không chỉ nuôi giấu cách mạng, mà còn chính là cách mạng. Địa đạo này vì thế còn có tên gọi khác là ‘địa đạo trong lòng dân’,” ông xúc động nói.
Một điểm đặc biệt khiến địa đạo Kỳ Anh trở thành huyền thoại là bởi nó chạy ngang qua ngôi đình thiêng Thạch Tân, nơi không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của làng mà còn là căn cứ cách mạng quan trọng.
Dưới ngôi đình ấy, bộ đội ta đã bí mật xây dựng hầm cứu thương và hầm trữ lương thực. Năm 1968, quân địch nghi ngờ đình là căn cứ cách mạng, đã cho 4 xe tăng đến phá. Chúng cột dây xích vào các cột đình, định kéo sập, nhưng không ngờ các dây xích đều đứt liên tiếp. Những cột đình bằng gỗ lim cổ thụ vẫn đứng vững, như một phép màu giữa khói lửa chiến tranh.
 |
| Một trong những điểm xuống địa đạo Kỳ Anh. |
“Chính sự kiên cố và linh thiêng ấy đã tiếp thêm sức mạnh tinh thần cho dân làng và bộ đội. Đến nay, các vết đạn, dấu dây xích vẫn còn hằn sâu trên thân cột đình, như lời nhắc nhở không bao giờ quên,” ông Ta chỉ tay về phía cột đình đã bạc màu năm tháng.
Trải qua thời gian, hệ thống địa đạo Kỳ Anh đã bị hư hại phần nào do thiên tai và biến động lịch sử. Tuy nhiên, với nỗ lực bảo tồn từ chính quyền địa phương và người dân, nhiều đoạn địa đạo hiện nay đã được khôi phục, gia cố và mở cửa cho du khách đến tham quan, tìm hiểu.
Địa đạo không chỉ là điểm đến du lịch, mà còn là bài học lịch sử sống động, là nơi thế hệ trẻ có thể tận mắt chứng kiến sự quả cảm của cha ông. Những bức tường đất nâu trầm, những vết tích còn in dấu trên cột đình, những câu chuyện tưởng chừng chỉ có trong sử sách... tất cả làm nên một bức tranh hào hùng giữa lòng quê yên ả.
Địa đạo Kỳ Anh, công trình quân sự trong lòng nhân dân, đó không chỉ là sản phẩm của mồ hôi, nước mắt và cả máu xương, mà còn là biểu tượng sống động của lòng dân, của sự đoàn kết và trí tuệ Việt Nam. Mỗi mét đất, mỗi đoạn đường ngầm là một mảnh ký ức về những ngày tháng không bao giờ quên.
Như ông Huỳnh Kim Ta đã nói: “Địa đạo không chỉ là nơi để trốn, để đánh giặc. Nó là nơi sinh ra những chiến công, là nơi bắt đầu những con đường ra trận. Và hơn hết, nó là nơi thể hiện lòng dân.”
Trong thời đại hòa bình hôm nay, giữa dòng người về thăm lại vùng đất xưa, địa đạo Kỳ Anh vẫn lặng lẽ kể chuyện. Những câu chuyện không ồn ào, nhưng sâu sắc, thấm đẫm tự hào dân tộc và lời nhắn gửi về giá trị của tự do, của lòng yêu nước từ lòng đất mẹ thiêng liêng.
