Sau 40 năm Đổi mới, kinh tế Việt Nam đã có bước chuyển mạnh về quy mô, cơ cấu và mức độ hội nhập. Theo ông Lê Trung Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính), từ một trong những nước nghèo nhất thế giới, Việt Nam đã vươn lên thành nền kinh tế năng động với quy mô GDP đạt 514 tỷ USD; thu nhập bình quân đầu người tiệm cận ngưỡng thu nhập trung bình cao; khoảng 1 triệu doanh nghiệp tư nhân đang hoạt động và Việt Nam tham gia 19 Hiệp định thương mại tự do (FTA). Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 58% năm 1993 xuống dưới 3% năm 2025.
Nhìn lại chặng đường này, những động lực quan trọng của tăng trưởng là quá trình mở cửa và hội nhập quốc tế, huy động nguồn lực đầu tư, tận dụng lợi thế lao động dồi dào, chi phí cạnh tranh và thu hút vốn đầu tư nước ngoài cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Những động lực đó đã tạo nên nền tảng lớn cho nền kinh tế.
Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển mới, bài toán đặt ra không còn đơn thuần là tiếp tục mở rộng vốn đầu tư hay lao động. Nhất là trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào thời kỳ già hóa dân số, dư địa mở rộng lao động ngày càng thu hẹp, hiệu quả sử dụng vốn còn hạn chế, trong khi yêu cầu tăng trưởng lại cao hơn. Mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026-2030 vì vậy đòi hỏi phải hình thành những động lực có năng suất và hiệu quả cao hơn.
Thực tế cũng cho thấy, khoảng cách năng suất với nhiều nền kinh tế trong khu vực và trên thế giới cũng còn đáng kể. Năng suất lao động của Việt Nam hiện tương đương khoảng 11,6% Singapore, 23% Hàn Quốc, 24,4% Nhật Bản và khoảng 59% Thái Lan, đây chính là khoảng dư địa rất lớn để Việt Nam chuyển trọng tâm từ mở rộng các yếu tố đầu vào sang nâng cao năng suất thông qua chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.
Ở một cách đo khác, ông Nguyễn Hoa Cương - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho biết quy mô nền kinh tế số Việt Nam đạt 39 tỷ USD năm 2025, tăng từ 30 tỷ USD năm 2023 và 34 tỷ USD năm 2024, kết quả này đưa Việt Nam trở thành nền kinh tế số tăng trưởng nhanh thứ hai tại Đông Nam Á, với mức tăng trưởng 17%. Trong đó, thương mại điện tử đạt 25 tỷ USD, du lịch trực tuyến 4 tỷ USD, vận tải và giao đồ ăn 5 tỷ USD, nội dung nghe nhìn trực tuyến 6 tỷ USD.
Cùng với đó, mức độ tiếp cận AI tại Việt Nam khá cao, với 81% người dùng tương tác với AI hằng ngày. Theo các chuyên gia, sự phát triển nhanh của kinh tế số có thể tạo thêm động lực nâng cao năng suất, mở rộng mô hình kinh doanh mới và đóng góp tích cực hơn vào tăng trưởng GDP trong thời gian tới.
Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được coi là tín hiệu tích cực đối với nền kinh tế Việt Nam, nhưng chưa đồng nghĩa Việt Nam đã làm chủ được công nghệ hay đã chuyển hoàn toàn sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo. Điều này cũng dễ hiểu khi theo số liệu thống kê, chi cho R&D (nghiên cứu và phát triển) của Việt Nam hiện mới khoảng 0,4% GDP, thấp hơn khá xa một số quốc gia như Israel, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đức hay Trung Quốc. Theo đó, thúc đẩy chuyển đổi số, chi cho R&D cần được cải thiện.
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hữu Thập - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang cho rằng: Việt Nam không thiếu khát vọng số, không thiếu công nghệ và cũng không thiếu tinh thần sáng tạo của đội ngũ doanh nhân, song điểm nghẽn lớn nhất nằm ở khả năng biến dữ liệu thành tư liệu sản xuất, công nghệ thành năng suất, sáng kiến thành thị trường và quyết tâm thành kết quả đo đếm được.
Qua đó cho thấy đổi mới sáng tạo chỉ thực sự tạo ra tăng trưởng khi đi vào từng doanh nghiệp, từng nhà máy và từng hoạt động sản xuất, kinh doanh. Năm 2024, kinh tế số ước đạt 18,3% GDP và tăng trưởng trên 20%, trong khi mục tiêu đến năm 2030 là khoảng 30% GDP. Theo ông Nguyễn Hữu Thập, khoảng cách này không thể chỉ được lấp đầy bằng thêm phần mềm, ứng dụng hay báo cáo, mà phải bằng năng suất tăng lên trong từng nhà máy, nông trại, cửa hàng và bằng những giá trị mới tạo ra từ dữ liệu. Ở cấp độ địa phương, đổi mới sáng tạo cũng được xem là mắt xích để đưa tri thức và công nghệ vào tăng trưởng thực tế.
Ông Nguyễn Huy Công - Viện trưởng Viện Phát triển Công nghệ tiên tiến, Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhìn nhận, đổi mới sáng tạo đã trở thành động lực tăng trưởng cốt lõi và đóng vai trò quan trọng đối với năng lực cạnh tranh quốc gia cũng như từng địa phương. Mạng lưới các trung tâm đổi mới sáng tạo có thể đóng vai trò kết nối: Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp, hỗ trợ thương mại hóa công nghệ, ươm tạo doanh nghiệp công nghệ cao và giải quyết các bài toán phát triển đặc thù của từng vùng.
Thực tế, một số địa phương đã xây dựng trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, kết nối nguồn lực, hỗ trợ chuyển đổi số cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời ứng dụng công nghệ vào nông nghiệp công nghệ cao, xử lý môi trường nuôi trồng thủy sản, bảo quản và chế biến sâu nông sản.
Theo ông Lê Trung Hiếu, để đổi mới sáng tạo trở thành động lực thực chất của tăng trưởng, Việt Nam cần tập trung ba nhóm đột phá: xây dựng thể chế cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế dữ liệu và AI; tập trung nguồn lực cho khoa học công nghệ, hạ tầng số, dữ liệu và nhân lực chất lượng cao; đồng thời đưa doanh nghiệp Việt Nam trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.
Sau 40 năm Đổi mới, các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần thu hẹp, để hướng tới tăng trưởng từ 10% trở lên trong giai đoạn tới, Việt Nam không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư, lao động và lợi thế chi phí thấp. Động lực quyết định phải đến từ sự gia tăng của năng suất lao động trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây cũng là nền tảng để hướng tới mục tiêu kinh tế số đóng góp khoảng 30% GDP vào năm 2030 và tạo thêm dư địa cho tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030.
