El Nino cực mạnh thách thức sức chống chịu của hệ thống lương thực toàn cầu

Hiện tượng El Nino năm 2026 đang tiến tới ngưỡng mạnh nhất trong 80 năm qua, với nhiều khả năng đạt cực đỉnh vào cuối năm.

Khác với các chu kỳ trước, El Nino lần này không chỉ dừng lại ở một thảm họa thiên nhiên đơn thuần mà diễn ra trong bối cảnh toàn cầu bị bủa vây bởi "cú sốc đa tầng," cùng lúc xung đột địa chính trị gây ra sự đứt gãy chuỗi cung ứng. Tình thế ngặt nghèo đó đặt an ninh lương thực của 274 triệu người trước rủi ro.

Giám đốc Chris Funk của Trung tâm Hiểm họa Khí hậu tại Đại học California, Santa Barbara, gọi đây là một "El Nino khởi phát sớm" với những tác động rõ rệt ngay từ giữa năm. Tại Ethiopia, các vùng cao nguyên đang phải hứng chịu đợt khô hạn kỷ lục trong 4 thập kỷ, trong khi Ấn Độ vừa trải qua tháng 6 khô hạn thứ 5 kể từ khi các quy chuẩn đo mưa hiện đại bắt đầu vào năm 1901. Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ cho biết có 81% khả năng các điều kiện El Nino sẽ "rất mạnh" trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12/2026.

Hiện tượng El Nino kỷ lục đang đe dọa trực tiếp đến nguồn cung lương thực toàn cầu. Tình trạng khô hạn do El Nino gây ra đã làm gián đoạn hoạt động gieo trồng tại nhiều khu vực rộng lớn ở châu Á, bao gồm Ấn Độ, Đông Nam Á và Australia.

Ấn Độ đang phải đối mặt với tình trạng lượng mưa thấp hơn đáng kể so với thông thường, trong khi nguy cơ thời tiết khô hạn hơn đang đe dọa các vùng trồng lúa mỳ trọng điểm của Australia và các loại cây trồng trên khắp Đông Nam Á, bao gồm cả Indonesia và Thái Lan, cũng đang chịu ảnh hưởng do độ ẩm thấp.

Hạn hán cũng đang làm tê liệt các tuyến giao thương huyết mạch. Phát ngôn viên Octavio Colindres của Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama cho biết cơ quan này đã phải thắt chặt các giới hạn về tải trọng tàu thuyền đi qua kênh đào này để ứng phó với mực nước xuống thấp do thiếu mưa.

Chuyên gia Steven Paton của Viện Nghiên cứu Nhiệt đới Smithsonian tại Panama cảnh báo rằng các mô hình máy tính có thể không dự báo chính xác mức độ nghiêm trọng của đợt El Nino mạnh hơn bất kỳ dữ liệu lịch sử nào từng ghi nhận.

Hiện tượng El Nino năm 2026 đáng ngại hơn khi diễn ra trong bối cảnh cục diện toàn cầu vốn đã có nhiều bất ổn do các cuộc xung đột ở Trung Đông gây ra tình trạng thiếu hụt phân bón và dầu diesel, gây rủi ro cho sản xuất lương thực.

Việc xung đột vẫn tiếp diễn sau khi thoả thuận ngừng bắn tạm thời đổ vỡ cho thấy ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất, tình hình cũng sẽ chậm trở lại trạng thái bình thường.

Báo cáo mới nhất của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc cho thấy El Nino đang làm gia tăng nguy cơ thời tiết cực đoan trên diện rộng, có thể tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, nguồn cung thực phẩm, sinh kế của người dân và khả năng tiếp cận lương thực của hàng triệu hộ gia đình nghèo. Liên hợp quốc cảnh báo hiện tượng El Nino gia tăng có thể đẩy thêm 49 triệu người trên thế giới rơi vào tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng, đưa tổng số người đối mặt với nạn đói cấp tính lên khoảng 274 triệu vào cuối năm 2027.

Tuy nhiên, trong đợt El Nino lần này, lượng dự trữ ngũ cốc của toàn cầu ở mức gần kỷ lục, sự nổi lên của các cường quốc xuất khẩu mới, những tiến bộ công nghệ, khả năng dự báo thời tiết chính xác hơn, việc đưa vào gieo trồng các loại hạt giống chịu hạn và hệ thống tưới tiêu được cải thiện là những yếu tố được kỳ vọng sẽ giúp hệ thống lương thực toàn cầu có khả năng chống chịu tốt hơn trước đây.

Tại Ấn Độ, quốc gia sản xuất nông sản chủ chốt, tiến độ gieo trồng nhìn chung vẫn diễn ra đúng kế hoạch sau những chậm trễ đáng kể ban đầu. Thêm vào đó, quốc gia chiếm 40% lượng gạo xuất khẩu toàn cầu này cũng đang sở hữu lượng gạo lớn đến mức kho bãi gần như không còn sức chứa cho khối lượng dự trữ tương đương với tổng lượng xuất khẩu toàn cầu trong hơn một năm.

Còn ở Trung Quốc, quốc gia sản xuất và tiêu thụ lúa mỳ hàng đầu thế giới, đang nắm giữ gần một nửa lượng dự trữ dồi dào của toàn cầu. Nguồn dự trữ này sẽ giúp kiềm chế nhu cầu nhập khẩu nếu hạn hán làm sụt giảm sản lượng tại Australia, một nguồn cung cấp chủ chốt khác.

Ngoài ra, lượng dự trữ dầu cọ toàn cầu đang ở mức gần cao nhất trong lịch sử, mặc dù chương trình nhiên liệu sinh học quy mô lớn của Indonesia có thể sẽ làm giảm lượng dự trữ này trong những tháng tới. Dầu cọ chiếm khoảng 60% lượng dầu ăn xuất khẩu toàn cầu.

Bên cạnh đó, sự xuất hiện của các trung tâm xuất khẩu mới cũng bổ sung nguồn cung đáng kể cho thị trường toàn cầu. Brazil đã trở thành nhà cung cấp đậu tương lớn nhất thế giới với khối lượng xuất khẩu tăng hơn 13 lần kể từ niên vụ 1997-1998, trong khi lượng lúa mỳ xuất khẩu của Nga đã tăng vọt lên 48 triệu tấn vào năm ngoái, so với mức chỉ khoảng 1 triệu tấn của niên vụ 1997-1998.

Một yếu tố khác cũng góp phần giảm thiểu đáng kể những tác động tiêu cực là những tiến bộ công nghệ trong sản xuất nông nghiệp. Hiện nông dân đã sử dụng các nền tảng tư vấn ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo, tích hợp dữ liệu dự báo thời tiết, thông tin về đất đai và cây trồng để đưa ra các khuyến nghị kịp thời về thời điểm gieo trồng, chế độ tưới tiêu, sử dụng phân bón và quản lý dịch hại.

Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng đã phát triển thành công các giống ngô lai chịu hạn và được áp dụng rộng rãi trên khắp châu Phi và châu Mỹ kể từ năm 2015, giúp nông dân duy trì năng suất trong các đợt khô hạn và lượng mưa thất thường. Các giống lúa mỳ chịu nhiệt và chịu hạn cũng ngày càng phổ biến tại Ấn Độ và Australia. Tại Nam Á và Đông Nam Á, các giống lúa ngắn ngày đang giúp nông dân thích ứng với những điều kiện thời tiết bất lợi.

Ông Andrew Whitelaw, chuyên gia tại công ty tư vấn nông nghiệp Episode 3 của Australia, cho rằng, ngay cả trong điều kiện hạn hán, việc quản lý tưới tiêu tốt hơn và những tiến bộ trong khoa học cây trồng đồng nghĩa với việc sản lượng vẫn có thể đáp ứng nhu cầu thị trường. Nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn cung và giá lương thực toàn cầu vẫn hiện hữu, nhưng nhờ sự chuẩn bị kỹ lưỡng hơn, các tác động sẽ ít nghiêm trọng hơn nhiều so với những thập kỷ trước.

Hiện tượng El Nino cực mạnh rõ ràng đang là một thách thức đối với sức bền của mô hình nông nghiệp toàn cầu. Giải pháp trước mắt cho tình thế hiện nay là hợp tác đa phương để khai thông vận tải biển, bình ổn giá phân bón, nhiên liệu.

Về lâu dài, một trong các lựa chọn là đẩy mạnh chuyển giao công nghệ nông nghiệp thích ứng khí hậu cho các vùng trũng phát triển tại châu Á và châu Phi.