Dọc con đường dẫn vào làng Thuỵ Ứng, mùi sừng ngai ngái hoà trong tiếng máy mài râm ran từ những xưởng chế tác đồ sừng. Hai bên đường, các cửa hàng bày bán đủ loại sản phẩm; từ những sản phẩm quen thuộc như lược, thìa, muôi đến những chiếc trâm cài tóc được tạo hình cầu kỳ. Men theo những con ngõ nhỏ, chúng tôi được người dân giới thiệu tới gia đình nhà ông Nguyễn Chí Bình - hộ sản xuất chuyên chế tác đồ trang sức mỹ nghệ. Ngay trong khoảng sân, những chiếc sừng trâu, sừng bò được xếp hong khô, chờ được đưa vào gia công. Tại khu sản xuất nhỏ, dụng cụ làm nghề và các phôi sừng đủ kích thước đang được chế tác, tiếng máy chạy đều đặn, bụi sừng vương trên mặt bàn, còn đôi tay người thợ vẫn thoăn thoắt qua từng công đoạn, từng bước biến những khúc sừng thô thành sản phẩm hoàn chỉnh.
Mở lối cho chất liệu truyền thống
Ở Thuỵ Ứng, khi nhắc tới nghề sừng, người ta thường nghĩ ngay tới những chiếc lược được chế tác từ sừng trâu, sừng bò. Thế nhưng, khi đến với cơ sở sản xuất của gia đình ông Bình, chúng tôi không khỏi bất ngờ khi thấy chất liệu quen thuộc ấy còn hiện diện trong những chiếc vòng tay, vòng cổ độc đáo, quạt từ sừng và cả những mô hình kiến trúc Việt Nam. Cùng một chất liệu nhưng mỗi sản phẩm lại mở ra một công dụng khác, yêu cầu người thợ phải có sự tìm tòi về hình dáng, công năng và nghiên cứu xử lý nguyên liệu.
Nghề lược Thụy Ứng tính đến nay đã tồn tại trên 400 năm, từ những chiếc lược tre, lược gỗ ban đầu nhờ sự sáng tạo của người thợ mà dần chuyển sang làm bằng sừng trâu, bò để chế tác. Với ông Bình, nghề sừng gần như trở thành một phần cuộc sống, ông chia sẻ: “Người dân trong làng hầu như ai cũng có nghề từ trong bụng mẹ; sinh ra và lớn lên tiếp xúc với nghề sừng, ai trong làng cũng biết nghề và tự hào với nghề tổ truyền này”. Câu nói mộc mạc gợi nhắc về truyền thống làm nghề được trao truyền và phát triển qua nhiều thế hệ, kinh nghiệm tích luỹ không chỉ qua năm tháng mà còn được tích lũy qua từng sản phẩm.
Thế nhưng, gắn bó với nghề không phải giữ mãi một lối mòn trong sản xuất và chế tác. Vừa khéo léo mài từng chiếc phôi thô, ông Bình vừa chia sẻ về những năm tháng dài phụ thuộc vào Trung Quốc - thị trường tiêu thụ chủ yếu sản phẩm lược sừng. Khi đầu ra gần như chỉ tập trung vào 1 nguồn, người sản xuất khó có thể tránh được sức ép, tắc nghẽn trước những biến động quốc tế; buộc các cơ sở muốn tiếp tục làm nghề phải tìm những hướng đi mới, thị trường rộng mở hơn để đa dạng hoá sản phẩm.
Gia đình ông Bình là một trong số đó, khoảng 20 năm trước, ông bắt đầu tìm tòi và phát triển các mặt hàng thời trang từ sừng phù hợp với xu hướng và thị trường của các quốc gia khác. Những sản phẩm mới như vòng cổ từ sừng, vòng tay độc đáo, hay những chiếc nhẫn rất cá tính và thời trang lần lượt ra đời. Nếu lược sừng gắn với công dụng quen thuộc trong sinh hoạt thì các sản phẩm mới đòi hỏi sự linh hoạt trong thiết kế và nắm bắt xu hướng để sản xuất các mẫu mã phù hợp với nhu cầu của khách hàng.
 |
Những chiếc nhẫn từ sừng được chế tác thành hình độc đáo. Ảnh: Nhân vật cung cấp |
Hướng đi mới này mở ra những cơ hội tiếp cận thị trường nước ngoài như Pháp, Thái Lan hay Nhật Bản, song cũng đặt ra những yêu cầu nghiêm khắc hơn về sản phẩm. “Sừng là sừng, nhựa là nhựa”, ông Bình nhấn mạnh về yêu cầu tiên quyết trong việc sản xuất đồ sừng, dù nhựa có ưu thế hơn về khả năng tạo màu sắc bắt mắt và rẻ hơn về chi phí sản xuất nhưng gia đình ông Bình cũng như dân làng Thuỵ Ứng vẫn đề cao giá trị của sừng tự nhiên - chất liệu làm nên bản sắc của làng nghề.
Ngoài đồ trang sức, gia đình ông Bình còn là hộ sản xuất được Sở Văn hoá Thể thao và Du lịch Hà Nội tin tưởng giao cho việc chế tác các đơn đặt hàng làm quà tặng cho các vị khách quý quốc tế. Những mô hình kiến trúc mang đậm bản sắc Việt Nam như Khuê Văn Các hay Cột cờ Hà Nội được người thợ lành nghề nghiên cứu và tỉ mỉ chế tác. Khác với các món trang sức quen thuộc, người thợ phải tính toán cách thể hiện các đặc điểm của sừng, đồng thời đáp ứng được yêu cầu về hình thức của sản phẩm. Người thợ ấy không giấu được niềm vui và tự hào khi giới thiệu với chúng tôi về những sản phẩm do mình chế tác được khách hàng yêu thích và đón nhận. Với ông, đó không chỉ là sự ghi nhận dành cho tâm huyết của người làm nghề mà còn là cơ hội để đưa sản phẩm vượt khỏi lũy tre làng, đến với các vị khách ở phương xa
 |
Mô hình kiến trúc thể hiện sự khéo léo của đôi tay người thợ lành nghề. Ảnh: Phương Linh |
Hơn 400 năm tồn tại, nghề sừng tại Thuỵ Ứng đã trải qua những thay đổi về sản phẩm và thị trường. Từ những chiếc lược quen thuộc đến vòng tay, vòng cổ hay các mô hình kiến trúc, ông Bình đang tìm thêm những cách để chất liệu sừng hiện diện trong đời sống hôm nay. Trên hành trình ấy, ông không phải người duy nhất tìm cách làm mới nghề truyền thống.
Viết tiếp chương mới cho phôi sừng trăm tuổi
Giữa nhịp sống hiện đại, ngọn lửa nghề không chỉ được gìn giữ bởi những người thợ lành nghề như ông Bình mà còn được thắp sáng lên bởi thế hệ trẻ bằng sự ham học hỏi và tư duy sáng tạo mới mẻ. Bên chiếc bàn làm việc nhỏ được kê gọn nơi góc xưởng, chị Lương Ly (26 tuổi) - con dâu ông Bình, chăm chú dõi theo từng đường nét thiết kế đang dần hoàn thiện trên màn hình máy tính. Sau khi tốt nghiệp đại học, thay vì chọn ở lại thành phố xô bồ, vợ chồng chị quyết định cùng nhau trở về quê nối nghiệp gia đình. Trò chuyện với chúng tôi, chị khẳng định dứt khoát: “Đó không phải sự lùi bước hay an phận, mà là một bước đi có chiến lược rõ ràng. Mình nghĩ giới trẻ rất nên bước ra ngoài va chạm thực tế để học hỏi, mở rộng tầm mắt. Chính những kiến thức và kinh nghiệm tích lũy ngay từ trên giảng đường đại học đã giúp vợ chồng mình tự tin hơn, có đủ năng lực để đưa những sản phẩm thủ công của làng nghề ngày một phát triển”.
Hiện tại, gia đình vẫn kiên định giữ cách làm thủ công ở hầu hết các công đoạn sản xuất. Chỉ có khâu thiết kế tạo hình, chị Ly là người trực tiếp vẽ mẫu trên máy tính và ứng dụng máy CNC để cắt phôi sừng một cách chuẩn xác.
 |
Công nghệ CNC giúp tối ưu thời gian tạo hình phôi và gia tăng độ tinh xảo cho sản phẩm. Ảnh: Anh Thư |
Bên cạnh đó, sự kết hợp giữa tư duy thời trang trẻ trung cùng kỹ thuật sơn phối màu nghệ thuật đã góp phần đem đến diện mạo mới cho sản phẩm sừng Thụy Ứng, vừa truyền thống vừa hiện đại. Trên tay cầm chiếc vòng sừng độc bản, chị chỉ cho chúng tôi cách thức sơn màu hết sức độc đáo này: một nửa chiếc vòng được bo bịt tỉ mỉ để giữ lại vân sừng tự nhiên, nửa còn lại phủ lớp sơn màu rực rỡ. Chia sẻ thêm về định hướng trong tương lai, chị hào hứng bày tỏ mong muốn thiết kế ra các phụ kiện sừng tinh tế có thể kết hợp cùng áo dài hay trang phục dạo phố, tiếp cận gần hơn đến đối tượng người trẻ.
 |
Mẫu vòng sừng phối màu thời trang đầy bắt mắt do chị Ly trực tiếp thiết kế và hoàn thiện. Ảnh: Anh Thư |
Song, bài toán đầu ra sản phẩm vốn là trăn trở của nhiều làng nghề truyền thống nhưng với chị Ly, đó lại là dư địa để người trẻ phát huy thế mạnh. Không bó hẹp trong tệp khách quen sẵn có của gia đình, chị chủ động học cách kết nối, mở rộng mạng lưới phân phối cả trong và ngoài nước. Giữa thị trường tràn lan hàng giá rẻ, hàng kém chất lượng, chị Ly kiên quyết chọn con đường phát triển bền vững: “Gia đình mình luôn ưu tiên chất lượng lên hàng đầu, hàng phải dày dặn, phải bền và có tính thẩm mỹ cao để người tiêu dùng thực sự sở hữu một sản phẩm có ích, sử dụng được lâu dài chứ không phải mua về rồi bỏ một góc”. Chính tư duy làm nghề tử tế ấy đã trở thành chìa khóa giúp xưởng tạo dựng chỗ đứng vững chắc trên thị trường và duy trì lượng đơn đặt hàng đều đặn.
Có thể thấy, hành trình trở về quê nhà nối nghiệp gia đình này không chỉ đơn thuần là bài toán kinh tế mà hơn cả là trách nhiệm gìn giữ những giá trị truyền thống cha ông để lại. Chị Ly tin rằng, chỉ có tình yêu và niềm đam mê cháy bỏng mới thực sự giữ chân được người trẻ gắn bó lâu dài với nghề. Hành trình đổi mới của gia đình ông Bình là minh chứng sinh động cho bước chuyển mình mạnh mẽ của làng nghề lược sừng Thụy Ứng. Dẫu con đường phía trước còn nhiều khó khăn nhưng chính những người trẻ như vợ chồng chị Ly đang góp phần giữ lại “hồn cốt” cho làng nghề vốn tồn tại hàng trăm năm tuổi theo một cách đầy sáng tạo.
