Từ ngày 27/5 đến 1/6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thực hiện chuyến công tác tới 3 nước ASEAN, nổi bật là việc tham dự và có bài phát biểu dẫn đề tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23.
Từ góc nhìn của chuyên gia, học giả về chính trị quốc tế, Đại sứ Phạm Quang Vinh (Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao) và Tiến sỹ Đào Ngọc Báu (Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) có chung nhận định sự kiện này không chỉ tái khẳng định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ của Đảng và Nhà nước mà còn thể hiện tư duy định hình môi trường chiến lược của Việt Nam trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.
Vị thế quốc gia và sự kỳ vọng của quốc tế
Việc người đứng đầu Đảng và Nhà nước Việt Nam được mời phát biểu dẫn đề tại một diễn đàn hàng đầu châu Á-Thái Bình Dương về an ninh, quốc phòng mang ý nghĩa chính trị và ngoại giao đặc biệt quan trọng.
Từng là đại biểu tham dự Đối thoại Shangri-La, theo Đại sứ Phạm Quang Vinh, để đưa ra lời mời tại một diễn đàn tầm cỡ như vậy, Ban Tổ chức "có một niềm tin rất lớn vào Việt Nam." Niềm tin này được xây dựng trên cơ sở mạng lưới đối ngoại rộng mở khi Việt Nam hiện có khuôn khổ quan hệ từ Đối tác toàn diện đến chiến lược toàn diện với hơn 40 quốc gia, trong đó có 15 đối tác chiến lược toàn diện, bao gồm toàn bộ 5 nước Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.
Bên cạnh đó, việc Ban Tổ chức mời cá nhân lãnh đạo của Việt Nam là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, "rõ ràng họ rất trông đợi tầm nhìn mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chia sẻ về những vấn đề sát sườn lớn đang đặt ra đối với môi trường hòa bình, an ninh và phát triển ở khu vực. Câu chuyện Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng với Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là người đứng đầu, nhấn mạnh câu chuyện Việt Nam phát triển sang giai đoạn mới dựa trên đổi mới sáng tạo, dựa trên những động lực tăng trưởng mới và đặc biệt là thúc đẩy phát triển chất lượng cao và bền vững hơn; cộng với đó là chủ trương hội nhập và chính sách đối ngoại của Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Tất cả những điều đó đặt cho Việt Nam một vị thế mới ở khu vực này," Đại sứ Phạm Quang Vinh chia sẻ.
Làm sâu sắc thêm khía cạnh này, Tiến sỹ Đào Ngọc Báu cho rằng sự kiện là sự ghi nhận uy tín quốc tế của Việt Nam đã tích lũy qua 40 năm đổi mới, khẳng định vị thế ngày càng quan trọng của Việt Nam trong cấu trúc an ninh khu vực và toàn cầu. Đồng thời, đây là minh chứng sống động cho quá trình chuyển dịch vị thế của đất nước: "Từ đối tượng của các chiến lược địa chính trị, Việt Nam đang trở thành chủ thể tích cực trong việc định hình trật tự an ninh khu vực." Sự hiện diện của Việt Nam đáp ứng kỳ vọng của cộng đồng quốc tế về những đóng góp mang tính cân bằng, xây dựng và hòa giải từ một quốc gia kiên trì con đường không liên kết.
 |
| Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu dẫn đề tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 và trả lời một số câu hỏi của đại biểu tham dự. (Ảnh: Thống Nhất/TTXVN) |
Từ phản ứng đến "chủ động kiến tạo"
Điểm nhấn quan trọng nhất trong bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là thông điệp: "Chủ động kiến tạo hòa bình-ổn định-phát triển trong một thế giới nhiều biến động."
Tiến sỹ Đào Ngọc Báu đánh giá, cụm từ "chủ động kiến tạo" chính là "cốt lõi tư tưởng của thông điệp, khẳng định khả năng tác động mang tính chủ thể của các quốc gia vào cấu trúc quyền lực thay vì chỉ thích nghi thụ động." Sự dịch chuyển từ logic thích ứng sang logic định hình này là tư duy tiến bộ để ứng phó với vòng xoáy tiêu cực của ba cuộc khủng hoảng mang tính thời đại: khủng hoảng trật tự quốc tế, khủng hoảng mô hình phát triển và khủng hoảng lòng tin chiến lược.
“Nội hàm lý thuyết sâu sắc nhất của bài phát biểu nằm ở việc xác định ba cuộc khủng hoảng cấu trúc với mối quan hệ nhân quả biện chứng, đó là khủng hoảng trật tự quốc tế bắt nguồn từ sự xói mòn của chủ nghĩa đa phương và cơ chế quản trị toàn cầu; khủng hoảng mô hình phát triển bộc lộ qua sự cạn kiệt của các mô hình tăng trưởng thiếu bền vững và thiếu công bằng và khủng hoảng lòng tin chiến lược trong quan hệ giữa các quốc gia. Phân tích này đã nhận diện được vòng xoáy tiêu cực, theo đó khủng hoảng lòng tin vừa là sản phẩm của hai khủng hoảng trước, vừa là yếu tố khuếch đại làm trầm trọng thêm cả hai khủng hoảng đó," Tiến sỹ Đào Ngọc Báu phân tích.
Cùng chung quan điểm này, Đại sứ Phạm Quang Vinh nhấn mạnh về sự đan xen chặt chẽ giữa hòa bình và phát triển. Trong bối cảnh hiện nay, "chúng ta không thể ngồi chờ để hòa bình và ổn định đến mà rõ ràng chúng ta phải cùng nhau hợp tác, chủ động kiến tạo thì mới tạo ra được cơ hội cho hòa bình ổn định hợp tác phát triển."
Không chỉ dừng lại ở việc nhận diện khủng hoảng, trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đề xuất sáu định hướng hành động mang tính giải pháp thực chất cho khu vực, từ việc củng cố trật tự dựa trên luật lệ đến quản trị phòng ngừa khủng hoảng.
Theo Tiến sỹ Đào Ngọc Báu, sáu định hướng này “cấu thành một hệ thống tư tưởng toàn diện." Theo đó, củng cố vai trò của luật lệ và đối thoại là sự tái khẳng định chủ nghĩa pháp quyền quốc tế như nền tảng cho trật tự. Xây dựng cấu trúc khu vực mở và bao trùm với ASEAN làm trung tâm thiết lập nguyên tắc kiến trúc đa tầng nấc, đa trung tâm. Tăng cường an ninh con người là sự mở rộng đối tượng bảo vệ từ thực thể nhà nước sang cá nhân con người. Nâng cao năng lực chống chịu xã hội nhấn mạnh khả năng phục hồi trước các cú sốc hệ thống. Thúc đẩy trách nhiệm với công nghệ mới thể hiện nhận thức về tính hai mặt của tiến bộ công nghệ đối với an ninh. Củng cố ngoại giao phòng ngừa đề cao logic dự phòng thay vì logic ứng phó trong quản trị khủng hoảng.
“Đặc biệt, công thức "củng cố luật lệ, bồi đắp lòng tin, thúc đẩy đối thoại, tăng cường hợp tác" không phải là sự liệt kê song song mà thể hiện một phương pháp luận biện chứng về xây dựng hòa bình. Bốn yếu tố này có quan hệ cấu trúc chặt chẽ. Thực vậy, luật lệ tạo khuôn khổ thể chế, lòng tin tạo nền tảng tâm lý, đối thoại tạo cơ chế vận hành, hợp tác tạo nội dung thực chất. Đây chính là lý thuyết về xây dựng hòa bình tích cực, không dừng lại ở việc ngăn ngừa xung đột mà hướng tới kiến tạo các điều kiện cấu trúc cho hòa bình bền vững," Tiến sỹ Đào Ngọc Báu nhấn mạnh.
Để thực hiện tầm nhìn kiến tạo hòa bình, việc xây dựng cấu trúc khu vực mở, bao trùm với ASEAN làm trung tâm được xem là định hướng then chốt. Tiến sỹ Đào Ngọc Báu phân tích, thông qua cách tiếp cận này, Việt Nam đang thực hành một hình thức "quyền lực mềm cấu trúc - không phải quyền lực áp đặt ý chí, mà là quyền lực định hình cơ chế, thiết lập chuẩn mực và tạo ra các khuôn khổ cho hợp tác."
Bên cạnh các vấn đề an ninh truyền thống, bài phát biểu còn thể hiện tầm nhìn đi trước thời đại khi đề cập đến các thách thức từ công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và không gian mạng.
Theo Đại sứ Phạm Quang Vinh, đây là nguồn lực phát triển lớn nhưng “nếu không quản trị cho tốt, con người không làm chủ được những công nghệ đó thì nó sẽ dễ bị lạm dụng." Do đó, bài phát biểu đặt ra yêu cầu thiết thực là các nước "phải tạo ra những chuẩn mực mang tính trách nhiệm để quản trị những lĩnh vực mới" thông qua đối thoại và hợp tác.
 |
| Đại sứ Phạm Quang Vinh (nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao). (Ảnh: Việt Đức/TTXVN) |
