Sáng 22/09, Hội thảo khoa học “Kiến tạo không gian phát triển bền vững trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính ở Việt Nam” do Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), Hội Địa lý Việt Nam và trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp tổ chức.
Chủ tịch hội thảo gồm: PGS.TS. Nguyễn Đức Minh – Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, TS. Nguyễn Song Tùng – Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, GS.TS. Trương Quang Hải – Phó Chủ tịch Hội Địa lý Việt Nam, PGS.TS. Đặng Thị Thu Hương – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Hội thảo mở ra một diễn đàn trao đổi học thuật giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và các chuyên gia về những vấn đề đang đặt ra trong tổ chức không gian phát triển hiện nay.
 |
Chủ tịch hội thảo. Ảnh: BTC |
Hội thảo gồm có 5 tham luận được sắp xếp và đại diện cho năm chủ đề: (1) Cơ sở lý luận và các tiếp cận về kiến tạo không gian phát triển bền vững; (2) Sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại không gian phát triển: Tác động, quản trị và kinh nghiệm quốc tế; (3) Kiến tạo không gian phát triển kinh tế, nông nghiệp và du lịch theo hướng xanh, bền vững; (4) Không gian văn hóa, xã hội và đời sống cộng đồng trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính; (5) Công nghệ số và dữ liệu không gian trong quản trị lãnh thổ sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Không gian phát triển không chỉ được tạo nên bởi địa giới
Tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh, Hội Địa lý Việt Nam cho biết, trong lịch sử, những hiểu biết về địa lý nhân văn ở Việt Nam đã được tích lũy qua các ghi chép về con người, đất đai, phong tục, sản vật, địa thế và phương thức ứng xử với tự nhiên. Đến thời kỳ hiện đại, địa lý nhân văn ngày càng tham gia sâu hơn vào quá trình tổ chức không gian phát triển. Các nghiên cứu về phân vùng kinh tế, phân bố lực lượng sản xuất, phát triển nông nghiệp, công nghiệp hay tổ chức các vùng kinh tế - xã hội đều hướng tới mục tiêu sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực của từng khu vực.
Việc tổ chức lại không gian phát triển cần chuyển mạnh sang khai thác lợi thế cạnh tranh của từng vùng, đồng thời tăng cường liên kết nội vùng, liên vùng, khu vực và quốc tế. Việc sắp xếp các đơn vị hành chính vì thế có thể tạo ra những không gian phát triển mới, nhưng giá trị của những không gian đó phụ thuộc vào khả năng kết nối các nguồn lực và phát huy các chuỗi giá trị.
 |
PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh, Hội Địa lý Việt Nam |
Từ cách tiếp cận này, một địa giới hành chính rộng hơn không đồng nghĩa với một không gian phát triển tốt hơn nếu những nguồn lực bên trong không được kết nối. Ngược lại, các địa phương có thể tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn khi biết liên kết những lợi thế vốn đang phân tán về đất đai, con người, sản phẩm, văn hóa và hạ tầng.
Đây cũng là lý do địa lý nhân văn có vai trò trong việc nhận diện, kiểm chứng và đưa những đặc điểm của từng không gian vào chính sách, chiến lược phát triển. Không gian phát triển vì thế không chỉ là một diện tích trên bản đồ, mà là tổng hòa của hệ sinh thái tự nhiên và xã hội.
Theo PGS.TS Nguyễn Anh Cường, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, sắp xếp đơn vị hành chính có ý nghĩa vượt xa việc điều chỉnh địa giới, tên gọi, trung tâm quản lý, trụ sở hay mã số đơn vị. Về bản chất, đây là quá trình tổ chức lại không gian thực thi quyền lực, phân định lại thẩm quyền, tái phân bổ nguồn lực công và thiết kế lại quan hệ giữa Nhà nước với người dân.
 |
PGS.TS Nguyễn Anh Cường, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội |
Điều này đồng nghĩa với việc quy mô của một đơn vị hành chính mới chỉ là điều kiện ban đầu. Một đơn vị lớn hơn có thể giúp giảm sự phân mảnh và tạo thêm dư địa điều phối, nhưng đồng thời cũng có thể làm gia tăng khoảng cách giữa chính quyền và người dân, tạo thêm áp lực cho cấp cơ sở hoặc làm phát sinh nguy cơ tập trung nguồn lực vào các trung tâm.
Bởi vậy, hiệu quả của quá trình sắp xếp không nên chỉ được nhìn qua số lượng đơn vị hành chính giảm xuống. Thước đo quan trọng hơn là năng lực quản trị được tạo ra sau sắp xếp: khả năng bao quát địa bàn, cung ứng dịch vụ công, điều phối nguồn lực, quản trị dữ liệu và thực hiện trách nhiệm giải trình.
Đây là điểm giao nhau giữa bài toán tổ chức không gian và bài toán quản trị. Một không gian phát triển mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm một phương thức quản trị phù hợp với quy mô và đặc điểm mới của lãnh thổ.
Đưa tri thức địa phương vào quá trình kiến tạo
Một trong những vấn đề được PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh nhấn mạnh là nguy cơ quy hoạch không gian chỉ được thiết kế theo phương thức “từ trên xuống”, trong khi chưa phản ánh đầy đủ đặc điểm văn hóa, tri thức bản địa và phương thức sinh tồn của cộng đồng tại từng vùng.
Theo ông, để hướng tới phát triển bền vững, cần kết hợp giữa quy hoạch “từ trên xuống” với quy hoạch “từ dưới lên”. Đây không chỉ là câu chuyện về phương pháp lập quy hoạch, mà còn liên quan đến việc nhìn nhận đúng vai trò của cộng đồng địa phương trong quá trình phát triển.
Những người sinh sống lâu đời tại một vùng đất thường sở hữu hệ thống tri thức về tự nhiên, sản xuất và môi trường sống được tích lũy qua nhiều thế hệ. Việc phát huy nguồn tri thức này có thể giúp quá trình tổ chức không gian phù hợp hơn với đặc điểm thực tế của từng địa phương. Từ góc nhìn phát triển bền vững, bảo tồn và phát triển cũng không nhất thiết là hai mục tiêu đối lập. PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh đề cập đến mối quan hệ “bảo tồn để phát triển - phát triển để bảo tồn”, trong đó giá trị của tri thức địa phương và văn hóa tộc người được xem là một bộ phận của nguồn lực phát triển.
Theo PGS.TS Nguyễn Anh Cường, cải cách chỉ thực sự bền vững khi đi cùng phân quyền thực chất, nguồn lực tương xứng và trách nhiệm rõ ràng. Quan hệ giữa Nhà nước và xã hội cũng cần được bảo đảm thông qua đại diện, giải trình và đồng thuận.
Đặc biệt, công bằng không gian trở thành một phép thử quan trọng. Nếu một trung tâm hành chính mới được hình thành nhưng người dân ở khu vực xa trung tâm phải chịu chi phí tiếp cận dịch vụ công cao hơn, thì việc mở rộng không gian hành chính chưa chắc đã đồng nghĩa với nâng cao chất lượng quản trị.
Tương tự, nếu quá trình tổ chức lại địa giới làm mờ đi bản sắc cộng đồng hoặc tạo ra những khu vực ngoại vi mới trong không gian phát triển, mục tiêu cải cách cũng cần được nhìn nhận lại từ góc độ hiệu quả xã hội.
Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là “tinh gọn” bộ máy mà còn phải bảo đảm bộ máy sau tinh gọn có khả năng phục vụ tốt hơn.
Đây cũng là lý do cần tiếp tục đánh giá quá trình sắp xếp bằng những chỉ số gắn với trải nghiệm thực tế của người dân, chẳng hạn chi phí tiếp cận dịch vụ công, mức độ hài lòng theo khoảng cách tới trung tâm mới, hiệu quả sử dụng lại các trụ sở cũ hay khả năng kết nối giữa các địa phương sau sáp nhập.
Hai góc nhìn về địa lý nhân văn và khoa học chính trị cùng cho thấy sắp xếp đơn vị hành chính chỉ là điểm khởi đầu của một quá trình rộng hơn: tổ chức lại không gian phát triển và phương thức quản trị lãnh thổ.
