Thảo luận về 3 dự án luật, các phát biểu của đại biểu Quốc hội mong muốn giảm thiểu tối đa rào cản hành chính, bỏ "giấy phép con" và đẩy mạnh chuyển đổi số vì quyền lợi của người dân.
Đẩy mạnh "số hóa" hộ tịch
Thảo luận về dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi), các đại biểu Quốc hội nhận định đây là "đạo luật của đời người"; việc sửa đổi là cấp bách nhằm thể chế hóa chủ trương chuyển đổi số quốc gia, giảm chi phí tuân thủ và nâng cao hiệu quả quản lý dân cư.
Phân tích mối quan hệ giữa Luật Hộ tịch và Luật Căn cước, đại biểu Tô Ái Vang (Cần Thơ) cho rằng hộ tịch là dữ liệu "gốc" ghi nhận tình trạng nhân thân, còn căn cước là dữ liệu "ngọn" để khai thác. Để tránh chồng chéo, đại biểu kiến nghị liên thông 100% dữ liệu, lấy số định danh cá nhân làm chìa khóa truy xuất trên ứng dụng VNeID. Đại biểu cũng đề xuất tích hợp dịch vụ công hộ tịch vào VNeID thay thế bản trích lục giấy, đồng thời triển khai quy trình "3 trong 1" gồm đăng ký khai sinh, thường trú và cấp thẻ căn cước cho trẻ dưới 14 tuổi nhằm giảm 2/3 thời gian đi lại cho người dân.
Ghi nhận tư duy đột phá của dự thảo Luật, song đại biểu Cil Bri (Lâm Đồng) thẳng thắn chỉ ra khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn. Đại biểu cảnh báo hệ thống cơ sở dữ liệu hiện nay chưa hoàn thiện, hạ tầng kỹ thuật vùng sâu vùng xa còn yếu. Do đó, nếu áp dụng quy định cứng về đăng ký trực tuyến toàn trình và phi địa giới hành chính có thể trở thành nguồn phát sinh ách tắc mới. Đại biểu đề nghị hạ tầng, dữ liệu, nhân lực phải đi trước một bước, có lộ trình phân kỳ theo vùng và gắn chặt với trách nhiệm đầu tư của Nhà nước.
Đại biểu Trần Nhật Minh (Nghệ An) đề xuất không quy định cấp giấy xác nhận tình trạng hôn nhân thành một nội dung đăng ký hộ tịch. Theo đại biểu, mọi thông tin về kết hôn, ly hôn hay độc thân hiện đều đã được tích hợp trong Cơ sở dữ liệu hộ tịch toàn quốc. Việc tiếp tục yêu cầu người dân đi xin giấy xác nhận (chỉ có thời hạn 6 tháng và dùng cho mục đích cụ thể) là làm phát sinh thủ tục hành chính, gây tốn kém trong các giao dịch như mua bán nhà đất, vay vốn.
Đối với lập luận cần giấy xác nhận để xử lý các trường hợp "hôn nhân thực tế", đại biểu Trần Nhật Minh cho rằng theo Luật Hôn nhân và Gia đình, nam-nữ chung sống không đăng ký chỉ được coi là "chung sống như vợ chồng", không được công nhận là hôn nhân nên việc dùng thuật ngữ pháp lý này để cấp giấy là chưa chuẩn xác. Ngoài ra, về thủ tục khai tử, đại biểu cũng đề nghị nới lỏng quy định nộp "giấy tờ chứng minh sự kiện chết", bổ sung cụm từ "nếu có" đối với những trường hợp chết tại nhà do già yếu, bệnh tật mà không có cơ quan y tế hay pháp y xác nhận.
Việc ghi nhận thông tin trên các giấy tờ hộ tịch cũng được nhiều đại biểu thảo luận. Đại biểu Trần Văn Tuấn (Bắc Ninh) chỉ ra bất cập của khái niệm "quê quán", khi việc xác định theo quê cha hoặc mẹ gây ra sự thiếu nhất quán giữa các thành viên trong cùng một gia đình. Đại biểu đề nghị tham khảo kinh nghiệm quốc tế, nơi đa số chỉ ghi nhận nơi sinh và quốc tịch để bảo đảm tính khoa học.
Trong khi đó, đại biểu Dương Minh Ánh (Hà Nội) kiến nghị thông tin cha mẹ trên giấy khai sinh cần được xác định theo quan hệ pháp lý, không phụ thuộc vào giới tính. Đại biểu đề xuất ghi nhận đầy đủ cả hai người cùng giới tính trên giấy khai sinh nếu họ xác lập quan hệ cha, mẹ, con hợp pháp; đồng thời bổ sung cơ chế công nhận "người cùng nuôi dưỡng có địa vị pháp lý" nhằm bảo vệ quyền trẻ em một cách thực chất, không làm phát sinh phân biệt đối xử.
Về khâu thực thi, đại biểu Nguyễn Trường Giang (Lâm Đồng) đề xuất cho phép Chủ tịch UBND cấp xã được ủy quyền cho công chức tư pháp ký các giấy tờ như khai tử, khai sinh và kết hôn. Việc không cho phép ủy quyền như dự thảo hiện tại là thiếu thực tế, đặc biệt khi có người dân cần gấp giấy chứng tử để làm thủ tục tang lễ mà lãnh đạo xã lại đi họp vắng.
Làm rõ trách nhiệm của công chứng viên
Thảo luận dự án Luật Công chứng (sửa đổi), các ý kiến phát biểu đề nghị ưu tiên xóa bỏ rào cản hành chính. Đại biểu Nguyễn Minh Tuấn (Phú Thọ) đặt ra một vấn đề về bản chất của hoạt động công chứng: Đây là việc chứng nhận về hình thức hay nội dung? Đại biểu đề nghị làm rõ vai trò, trách nhiệm của công chứng viên đối với các giao dịch có dấu hiệu sai phạm, trốn thuế bất động sản.
Đại biểu Nguyễn Minh Tuấn cho rằng không nên bắt buộc mọi hợp đồng bất động sản đều phải công chứng; người dân chỉ cần ký hợp đồng theo mẫu và nộp thuế là đủ.
Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Hưng Yên) cũng cho rằng, việc dự thảo quy định bắt buộc công chứng đối với các giao dịch có "tính chất quan trọng" chung chung. Đại biểu cho rằng quy định định tính này sẽ dẫn đến tình trạng tùy nghi, mở rộng diện bắt buộc công chứng, gây thiếu minh bạch và không đồng nhất giữa các địa phương.
Nhiều đại biểu thể hiện không đồng tình với đưa "hợp đồng đặt cọc mua bán bất động sản" vào diện bắt buộc công chứng. Đại biểu Lê Thanh Hoàn (Thanh Hóa) phân tích, theo Bộ luật Dân sự, nếu người mua vi phạm cọc, người bán có quyền bán nhà cho người khác. Tuy nhiên, nếu hợp đồng đặt cọc đã công chứng mà chưa được tòa án tuyên hủy do tranh chấp, văn phòng công chứng sẽ từ chối giao dịch tiếp theo, như vậy sẽ "trói tay" người bán nhà bằng một thủ tục dân sự.
Góp ý về quy định giới hạn địa hạt, chỉ cho phép công chứng bất động sản tại địa phương nơi có tài sản, đại biểu Lê Thanh Hoàn nhận định quy định này là "phân vùng bằng pháp luật", tạo đặc quyền vị trí cho các văn phòng công chứng và cản trở cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ, đi ngược lại chủ trương xã hội hóa. Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Trường Giang (Lâm Đồng) đề nghị bỏ chia theo địa hạt; nếu công chứng viên thấy không đủ thông tin để bảo đảm an toàn thì hoàn toàn có quyền từ chối thực hiện giao dịch.
Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) cũng kiến nghị xóa bỏ các "giấy phép con" trong công tác cán bộ, điển hình là việc yêu cầu phải nộp bản sao công chứng văn bằng, chứng chỉ khi bổ nhiệm lại.
Chuyển từ "quản lý" sang "chủ động hỗ trợ"
Tham gia ý kiến vào dự án Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi), nhiều đại biểu nhất trí cao với việc cần mở rộng diện đối tượng thụ hưởng để đạo luật mang đậm tính nhân văn này thực sự đi vào cuộc sống.
Đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) kiến nghị đưa toàn bộ người dân tộc thiểu số vào diện trợ giúp mà không phụ thuộc điều kiện cư trú; đồng thời bổ sung nạn nhân mua bán người, người dưới 18 tuổi đi cùng và người bị đề nghị đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.
Song song đó, đại biểu Nguyễn Thanh Phong (Vĩnh Long) đề nghị bổ sung người có thu nhập thấp (chưa thuộc hộ nghèo nhưng không đủ tiền thuê luật sư), người bị bạo lực gia đình, nạn nhân chất độc da cam và người thất nghiệp do thiên tai, dịch bệnh. Đại biểu cũng đề xuất đẩy mạnh trợ giúp chủ động tại các trại giam, bệnh viện, khu công nghiệp và phát triển nền tảng trực tuyến.
Về mặt chính sách vĩ mô, đại biểu Cao Thị Xuân (Thanh Hóa) thẳng thắn cho rằng cách tiếp cận hiện nay vẫn thiên về "quản lý đối tượng" theo nhóm hành chính cứng nhắc, dẫn đến việc nhiều người yếu thế thực sự lại không đáp ứng đủ tiêu chí. Đại biểu đề xuất giao Chính phủ quy định chi tiết bộ tiêu chí dựa trên mức độ yếu thế về pháp lý để đảm bảo tính linh hoạt. Đồng thời, đại biểu nhấn mạnh khâu đột phá phải là chất lượng dịch vụ, yêu cầu luật hóa các tiêu chí và xây dựng cơ chế đánh giá chất lượng độc lập để chống bệnh hình thức.
Đặc biệt, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Vĩnh Long) đã kiến nghị luật hóa mô hình "Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng". Đại biểu đánh giá mô hình này đã hoạt động hiệu quả suốt 2 thập kỷ qua nhưng hiện chỉ dừng ở cấp độ Thông tư liên tịch nên tính ràng buộc chưa cao. Việc đưa mô hình vào Luật sẽ nâng tầm giá trị pháp lý, thể chế hóa trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc thông báo, giải thích quyền trợ giúp cho người dân, đảm bảo không một ai bị bỏ sót trên hành trình tìm kiếm công lý.
