Thuở còn thơ, anh em chúng tôi thường được nghe lời ru của cha. Không biết vì sao cha tôi lại thích ngâm bài thơ Lỡ bước sang ngang của Nguyễn Bính để ru chúng tôi. Ru nhiều đến mức, cả nửa thế kỷ sau, tôi vẫn còn nhớ nhiều đoạn thơ: “Em ơi, em ở lại nhà/ Vườn dâu em đốn, mẹ già em thương…”.
Quen thuộc đến mức, sau này, mỗi khi đọc một bài thơ khác, tôi lại nhớ đến thơ Nguyễn Bính rồi đem ra so sánh. Để rồi, với tôi, Nguyễn Bính luôn là nhà thơ hay nhất Việt Nam.
Ngày ấy, tôi còn quá nhỏ để hiểu hết nỗi buồn của người con gái trong bài thơ. Những câu thơ về một cuộc chia ly, về người chị đi lấy chồng, về người mẹ già và những giấc mộng dang dở cứ thế thấm vào tâm hồn tôi qua lời ngâm của cha.
Có lẽ, chính giọng đọc trầm ấm, nhịp nhàng của ông đã khiến những câu thơ ấy trở thành một phần ký ức không thể phai mờ. Đến khi lớn lên, trải qua những vui buồn của cuộc đời, tôi mới dần cảm nhận được cái buồn man mác, cái tình sâu nặng và cả những nỗi niềm không dễ nói thành lời mà Nguyễn Bính gửi gắm trong từng câu chữ.
Thơ Nguyễn Bính mộc mạc, không cầu kỳ về từ ngữ, câu chữ, với những câu chuyện đời thường nhưng vẫn ẩn chứa nhiều triết lý và thi vị dân gian. Đọc thơ ông, người ta có cảm giác như đang trở về một miền quê xa xăm, nơi có những con đường làng quanh co, những hàng cau trước ngõ, những giàn trầu bên hiên nhà và những phiên chợ quê thấp thoáng bóng người. Ở đó, con người sống với nhau bằng tình nghĩa, bằng những lời ăn tiếng nói chân chất, bằng những phong tục, tập quán đã được gìn giữ qua bao thế hệ.
Từ thơ Nguyễn Bính, một trầm tích văn hóa của đời sống đồng bằng Bắc Bộ suốt ngàn năm qua như hiển hiện trước mắt. Trầm tích ấy trải dài qua thời gian, tích tụ và phát triển để hình thành một nền văn hóa, lan tỏa khắp nơi, hòa trộn cùng văn hóa nhiều vùng miền để trở thành một nền văn hóa Việt Nam, làm nên đời sống rất riêng của người Việt.
Với tôi, thơ Nguyễn Bính còn là cánh cửa mở về miền ký ức tuổi thơ, nơi có bóng dáng người cha ngồi bên con, chậm rãi ngâm những vần thơ giữa không gian gia đình bình dị. Những năm tháng ấy đã lùi xa, nhưng mỗi khi đọc lại Lỡ bước sang ngang, tôi vẫn như nghe thấy giọng cha vọng về từ một miền xa thẳm. Có những ký ức tưởng đã ngủ yên theo năm tháng, vậy mà chỉ cần một câu thơ, một giọng ngâm quen thuộc, tất cả lại trở về nguyên vẹn như chưa từng xa cách.
Những ngày cuối đời của cha tôi, khi mắt đã mờ, chân đã yếu, chúng tôi thường mở cho cha nghe những bài thơ và làn điệu dân ca mà ông yêu thích. Không chỉ có Lỡ bước sang ngang, mà còn cả những giai điệu của đồng bằng Bắc Bộ. Nào là Quân tử vu dịch, Đường trường thu không, Đào liễu, Đò đưa… Chúng tôi mở cho cha nghe hết lần này đến lần khác, nghe riết rồi thuộc cả lời: “Châu Long nàng ơi! Tạm biệt nàng, ta có vật này trao tặng – Đây là tấm gương Tư Mã của Từ Thân – Để ngày ngày nàng vấn tóc soi gương – Tưởng như ta vẫn soi chung với nàng…”.
 |
Tuổi già hạnh phúc bên con cháu. Ảnh tạo bởi AI |
Đó không chỉ là những làn điệu dân ca quen thuộc, mà còn là cả một thế giới văn hóa, một miền quê xưa cũ được lưu giữ trong ký ức của cha. Có thể, khi nghe những giai điệu ấy, ông lại nhớ về những năm tháng tuổi trẻ, nhớ những ngày còn khỏe mạnh, những người thân đã đi xa, những con đường làng từng in dấu chân mình và cả một thời cuộc sống mà giờ đây chỉ còn có thể tìm lại qua âm nhạc.
Đắm chìm trong những giai điệu ấy, cha tỏ ra thích thú, ánh mắt ánh lên những tia sáng lấp lánh. Dường như những ký ức một thời của ngày xưa lại hiện về trong ông. Chúng tôi không biết chính xác cha đang nghĩ gì, đang nhớ đến ai, đang trở về với miền ký ức nào. Nhưng nhìn ánh mắt ấy, chúng tôi hiểu rằng âm nhạc và thơ ca vẫn có một sức mạnh kỳ diệu, có thể chạm đến những miền sâu kín nhất trong tâm hồn con người, ngay cả khi trí nhớ và sức khỏe đã dần suy yếu.
Trong những ngày ấy, chúng tôi nhận ra rằng có những điều tưởng chừng rất bình thường khi còn trẻ, đến lúc tuổi già mới trở nên quý giá biết bao. Một câu thơ, một điệu hát, một giọng ngâm quen thuộc có thể đưa con người trở về với cả một thời đã mất. Thời gian lấy đi sức khỏe, làm phai nhạt nhiều ký ức, nhưng dường như vẫn có những thanh âm nằm lại thật sâu trong tâm hồn, chỉ chờ một dịp nào đó để thức dậy.
Bây giờ, khi cha đã đi xa, những buổi ngồi bên ông nghe thơ, nghe dân ca cũng trở thành ký ức của riêng chúng tôi. Không còn những ngày mở nhạc để nhìn ánh mắt cha sáng lên, không còn cơ hội hỏi ông đang nhớ điều gì khi nghe một làn điệu xưa. Chỉ còn lại những giai điệu cũ, những câu thơ đã thuộc lòng và nỗi nhớ người cha ngày một sâu đậm theo năm tháng.
Đôi khi, tôi tự hỏi, nếu một ngày nào đó có ai ngâm lại Lỡ bước sang ngang, liệu tôi có còn nghe thấy giọng cha trong từng câu thơ như thuở nhỏ? Có lẽ là có. Bởi ký ức về cha không chỉ nằm trong những bức ảnh, những kỷ vật hay những câu chuyện gia đình, mà còn ẩn sâu trong những điều đã gắn bó với cuộc đời ông, từ một bài thơ yêu thích đến một làn điệu dân ca quen thuộc.
Và có lẽ, đó cũng là điều kỳ diệu của thơ ca và âm nhạc. Những vần thơ được viết từ nhiều thập niên trước vẫn có thể chạm đến trái tim người hôm nay. Những làn điệu dân ca đã đi qua bao thế hệ vẫn có thể đánh thức ký ức của một người già, làm ấm lòng những người con đang ngồi bên cạnh. Khi con người không còn đủ sức để kể lại câu chuyện đời mình, đôi khi chỉ một giai điệu cũng có thể thay họ nói lên bao điều chưa kịp nói.
Với tôi, Lỡ bước sang ngang không chỉ là một bài thơ của Nguyễn Bính. Đó còn là tiếng vọng của tuổi thơ, là hình bóng người cha trong những ngày tháng cũ, là sợi dây nối tôi với một miền quê xa xăm và những giá trị văn hóa đã nuôi dưỡng tâm hồn mình. Một bài thơ, qua lời ru của cha, đã trở thành ký ức của cả một đời người.
Thời gian cứ trôi, cha đã rời xa nhưng ký ức bài thơ thì vẫn ở lại. Và đôi khi, chỉ cần khẽ đọc lên một câu thơ, ta lại thấy mình trở về bên cha, trong một buổi chiều xa lắc, nghe giọng ngâm trầm ấm giữa mái nhà thân thuộc. Khi ấy, quá khứ dường như không còn xa nữa, bởi trong sâu thẳm tâm hồn, những người ta thương yêu vẫn luôn có một chỗ để trở về.
