Chương trình cung tiến và bàn giao đợt đầu ngày 7/11/2026 tại đình Phúc Xá, phường Bồ Đề, Hà Nội, do Tiểu ban Quản lý Di tích cụm Bắc Biên - Trung Hà tổ chức, gồm bốn bản sắc phong liên quan đến thành hoàng làng, một bản về Lý Thái úy Việt quốc công Lý Thường Kiệt và một bản về Đại Càn quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh nương.
Kinh phí thực hiện có sự đóng góp của các tổ chức, dòng họ, gia đình và cá nhân. Được ban tổ chức gọi là “phục cổ”, các bản tái lập được thực hiện trên cơ sở tư liệu còn lưu, phục vụ thờ tự, nghiên cứu và giới thiệu lịch sử địa phương. Đây là những bản tái tạo, được phân biệt với sắc gốc do triều đình ban trước đây.
Từ 95 đạo sắc được kê khai đến 59 nội dung chép tay
Bản kê sắc phong xã Cơ Xá từ nguồn tư liệu Thư viện Khoa học xã hội ghi tổng số 95 đạo sắc, với các mục niên đại từ Vĩnh Tộ thứ 4 (1622) đến Duy Tân thứ 3 (1909), qua thời Lê, Tây Sơn và Nguyễn.
Theo tài liệu “Thống kê số lượng sắc phong tại làng Phúc Xá”, trong số 95 đạo được kê khai, làng còn lưu được nội dung của 59 đạo qua bản chép tay. Với 36 đạo còn lại, tài liệu ghi nhận thông tin lạc khoản, niên đại nhưng thiếu nội dung. Bảng kê và các bản chép là hai nguồn bổ sung cho nhau, giúp xác định quy mô hệ thống sắc phong và phần văn bản còn cơ sở để nghiên cứu, tái lập.
Một nghiên cứu về lễ hội đình Bắc Biên thực hiện năm 2008 ghi lại việc đình bị cháy năm 1946; trong thời gian tản cư, bộ sắc được gửi sang đình Hội Phụ rồi thất lạc. Những lời sắc được chép lại vì thế trở thành nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu lịch sử phụng thờ của làng.
Sáu văn bản được chọn tái lập đợt đầu mang các niên hiệu Vĩnh Tộ thứ 4, Vĩnh Khánh thứ 2, Cảnh Hưng thứ 28, Quang Trung thứ 5, Minh Mệnh thứ 2 và Thành Thái thứ 2. Từ văn bản sớm nhất ghi năm 1622 đến văn bản muộn nhất ghi năm 1890 là khoảng thời gian 268 năm.
Sắc Vĩnh Tộ thứ 4 ghi thần hiệu Hiếu công Phù dực Đại vương. Các văn bản tiếp theo phản ánh việc gia phong qua nhiều thời kỳ. Trong đó, sắc Quang Trung thứ 5 (1792) cho Bảo Trung Đại vương ghi thêm một dấu mốc thời Tây Sơn trong nguồn tư liệu về tín ngưỡng địa phương.
Trong bài trình bày về sáu đạo sắc, ThS. Lưu Ngọc Thành, giảng viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, xác định: “Sắc phong đồng thời là văn bản hành chính, tư liệu lịch sử và hiện vật văn hóa”. Ông lưu ý sáu đạo sắc không phải sáu lần ban phong cho cùng một vị thần. Mỗi văn bản cần được đọc riêng theo niên hiệu, thần hiệu và địa danh.
Những nội dung trừ tai, giúp dân, che chở đời sống được ghi trong lời sắc cũng phản ánh mong muốn về cuộc sống bình an của cộng đồng. Qua các lần gia phong, người đọc nhận biết được cách triều đình ghi nhận việc phụng thờ và những mỹ tự được bổ sung cho từng vị thần.
 |
Sắc phong được phục chế. |
Tên thần và tên đất trong tư liệu
Sắc Minh Mệnh thứ 2 (1821) ghi thần hiệu Đại Càn quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh nương, cho xã Cơ Xá, huyện Gia Lâm tiếp tục thờ phụng. Sắc Thành Thái thứ 2 (1890) ban cho Lý Thái úy Việt quốc công Lý tôn thần lại ghi xã Cơ Xá, huyện Thọ Xương, tỉnh Hà Nội; bản dịch chú thích nhân vật được thờ là Lý Thường Kiệt.
Tên làng, đơn vị hành chính, niên hiệu và thần hiệu cùng hiện diện trong từng văn bản. Những chi tiết này cung cấp dữ liệu để đối chiếu với địa bạ, minh văn và các hồ sơ khác khi nghiên cứu lịch sử Cơ Xá.
Một nguồn tư liệu liên quan là chuông chùa An Xá, đúc năm 1690, hiện lưu giữ tại chùa Bắc Biên, phường Bồ Đề. Quả chuông được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 3/2/2026.Theo bản dịch minh văn chuông, một lệnh chỉ mang niên đại Vĩnh Tộ thứ 2 (1620) nhắc đến việc phụng thờ Đại Càn quốc gia Nam Hải Tứ Da nương Công chúa. Trong bộ sáu văn bản tái lập, sắc năm 1821 ghi thần hiệu Đại Càn quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh nương. Những cách ghi danh xưng này mở thêm hướng đối chiếu về lịch sử tín ngưỡng địa phương.
Minh văn chuông còn chứa thông tin về đất tổ gắn với Lý Thường Kiệt. Cùng với sắc năm 1890, đây là những căn cứ văn bản để tìm hiểu truyền thống thờ vị danh tướng tại làng. Hiện vật còn tồn tại và nội dung sắc được sao truyền bổ sung cho nhau trong quá trình nghiên cứu quá khứ của Phúc Xá Bắc Biên.
 |
Ban quản lý di tích nhận bản giao sắc phong từ viện Hán Nôm. |
Đưa lời sắc đến với người dân
Tài liệu biên dịch sáu đạo sắc ghi ThS. Lê Thị Hà thực hiện bản dịch và TS. Trần Thị Thu Hường hiệu đính; hai nhà nghiên cứu công tác tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Nguyên văn chữ Hán, phiên âm Hán - Việt và dịch nghĩa giúp người không biết chữ Hán tiếp cận nội dung, đồng thời phục vụ việc kiểm tra, đối chiếu về sau.
Bài trình bày của ThS. Lưu Ngọc Thành phân tích giá trị Hán Nôm và mỹ thuật của sắc phong qua chữ viết, kết cấu văn bản, dấu ấn và hoa văn trang trí. Các thành phần này gắn với thể thức văn bản ban phong, là những yếu tố cần được nghiên cứu trong công việc tái lập.
Về phương pháp, tài liệu phân biệt rõ bản gốc với bản phục cổ: “Tạo lại hình thức, nội dung trên cơ sở tư liệu; không đồng nghĩa với bản gốc lịch sử”. Việc lưu giữ bản chép, bản dịch, nguồn đối chiếu và hồ sơ thực hiện giúp người đọc nhận biết xuất xứ của từng bản tái lập.
Giá trị giáo dục bắt đầu từ những câu hỏi gần gũi: sắc được ban vào thời nào, tôn phong vị nào, nhắc đến tên đất nào và ghi nhận điều gì trong việc phụng thờ. Khi được đọc cùng phiên âm, bản dịch và lời giải thích, nội dung sắc trở thành tư liệu để người dân tìm hiểu lịch sử quê hương, để học sinh tiếp cận những tên người, tên đất ngay tại nơi mình sinh sống.
Cùng với việc tái lập, cộng đồng đang tập hợp hình ảnh văn bản, nguyên văn chữ Hán, phiên âm và dịch nghĩa thành hồ sơ số. Việc ghi rõ nguồn, lưu tệp chất lượng cao và có bản sao dự phòng giúp tư liệu được bảo quản, tra cứu và tiếp tục sử dụng trong nghiên cứu, giáo dục địa phương.
Vinh danh những người chung tay khôi phục sắc phong
Truyền thống góp sức chăm lo nơi thờ tự ở Phúc Xá đã được ghi lại từ hơn một thế kỷ trước. Theo bản dịch hồ sơ số 1345 về làng giai đoạn 1915-1928, năm 1923, khi đình bị ảnh hưởng bởi xói lở và phải tính phương án chuyển dựng, làng đã tổ chức quyên góp. Danh sách có cả người tại làng và người Phúc Xá làm ăn ở Hà Nội, Hải Phòng, Hồng Kông.
Cuộc góp sức tái lập sắc phong hôm nay tiếp tục gắn kết các tổ chức, dòng họ, gia đình và những người quan tâm đến quê hương. Chương trình ngày 7/11 dành phần trao giấy ghi nhận công đức để vinh danh những tập thể, cá nhân đã đóng góp. Sự tri ân ghi nhận nguồn lực cộng đồng dành cho việc khôi phục tư liệu, đồng thời khích lệ việc tiếp nối trách nhiệm chăm lo di tích.
Trong bài phát biểu dành cho lễ bàn giao, ông Nguyễn Văn Thuần, Trưởng Tiểu ban Quản lý Di tích cụm Bắc Biên - Trung Hà, bày tỏ sự trân trọng đối với các nhà nghiên cứu, chuyên gia Hán Nôm và bà con đã chung tay thực hiện công việc này.
“Mỗi sự đóng góp không chỉ mang giá trị vật chất, mà còn thể hiện tấm lòng tri ân tổ tiên, tình yêu quê hương và trách nhiệm gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau”, ông Thuần nhấn mạnh trong bài phát biểu.
Theo ông Thuần, sáu đạo sắc phong đầu tiên mới là bước khởi đầu. Việc tiếp tục khôi phục những văn bản còn lại cần sự đồng hành của cơ quan chuyên môn, các nhà nghiên cứu và cộng đồng.
Từ những người góp dựng đình năm 1923 đến các dòng họ, gia đình góp sức năm 2026, việc chăm lo nơi thờ tự tiếp tục được người làng đảm nhận. Với sáu bản tái lập đầu tiên, công việc ấy được nối tiếp bằng việc giữ nguồn tư liệu, đọc lại lời sắc và trao truyền hiểu biết về quê hương cho thế hệ sau.
