Thêu tay trong thời đại máy móc
Chia sẻ về những khó khăn của nghề thêu truyền thống, cô Hoàng Thị Khương, một nghệ nhân lâu năm tại làng Quất Động, cho biết trước đây, nghề thêu phổ biến trong các gia đình ở làng. Tuy nhiên, sự phát triển của máy thêu đã làm thay đổi cách sản xuất, khiến nghề thủ công phải cạnh tranh ngày càng rõ rệt.
Theo cô Khương, sự khác biệt thể hiện ngay ở tốc độ thực hiện. Với thêu tay, người thợ phải đưa kim lên rồi xuống để hoàn thành từng mũi thêu. Trong khi đó, một dàn máy thêu vi tính có thể vận hành nhiều kim cùng lúc, tạo ra số lượng họa tiết lớn trong thời gian ngắn. Khoảng cách về năng suất khiến việc duy trì phương thức làm thủ công trở thành một thách thức đối với người theo nghề.
Sự phát triển của máy móc đem lại lợi thế trong sản xuất hàng loạt, nhưng thêu tay vẫn đòi hỏi người thực hiện trực tiếp kiểm soát từng đường kim, màu chỉ và chi tiết trên sản phẩm. Với những mẫu thêu phức tạp, người thợ cần có kỹ năng và kinh nghiệm tích lũy qua quá trình thực hành. Đây cũng là điểm khác biệt giữa việc vận hành máy theo mẫu có sẵn và quá trình hoàn thiện sản phẩm bằng đôi tay.
Giá trị của những mũi thêu thủ công
Giá trị của một sản phẩm thêu tay không chỉ nằm ở họa tiết hoàn thiện trên mặt vải, mà còn ở quá trình người thợ trực tiếp tạo nên từng đường kim. Tùy vào mẫu thêu, người thực hiện phải lựa chọn màu chỉ, kiểm soát mũi thêu và xử lý các chi tiết để bảo đảm sự hài hòa của tổng thể. Với những mẫu có độ phức tạp cao, việc hoàn thiện sản phẩm đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm được tích lũy qua quá trình thực hành.
 |
Những cuộn chỉ tơ bóng nhiều màu được phơi trên sào chuẩn bị cho công đoạn thêu. Ảnh: Ngọc Hiệp |
Những yêu cầu ấy khiến thêu tay trở thành một kỹ năng không dễ thành thạo trong thời gian ngắn. Người mới học cần làm quen với các thao tác cơ bản, từng bước điều chỉnh đường kim và rèn luyện khả năng xử lý chi tiết. Kinh nghiệm của người thợ vì thế không chỉ thể hiện trên sản phẩm đã hoàn thành, mà còn nằm ở những thao tác được lặp lại và hoàn thiện qua thời gian.
Trong bối cảnh các phương thức sản xuất cùng tồn tại ở Quất Động, thêu tay vẫn có giá trị riêng bởi mỗi sản phẩm là kết quả của sự khéo léo, óc thẩm mỹ và khả năng làm chủ từng đường kim của người thợ. Gìn giữ nghề thêu vì thế không chỉ là duy trì một kỹ thuật thủ công, mà còn là trân trọng giá trị của một nghệ thuật tạo hình bằng kim chỉ, để những kỹ nghệ tinh xảo ấy không bị lấn át và mai một trước nhịp phát triển của công nghệ hiện đại.
Từ trải nghiệm đến học nghề
Bên cạnh hoạt động sản xuất, Quất Động hiện còn có những cách đưa nghề thêu đến với nhiều người hơn, ví dụ như workshop Tú Thị hay lớp dạy nghề miễn phí cho người khuyết tật tại cơ sở của cô Khương. Thay vì chỉ quan sát những sản phẩm đã hoàn thiện, người học có cơ hội làm quen với kim, chỉ và tự thực hiện các thao tác thêu cơ bản.
 |
Một trong những kênh truyền thông của xưởng thêu Tú thị trên mạng xã hội. |
Dẫu vậy, thu hút sự quan tâm mới chỉ là bước đầu. Một buổi trải nghiệm có thể giúp người tham gia làm quen với dụng cụ, còn việc học nghề đòi hỏi quá trình thực hành lâu dài. Tương tự, tổ chức lớp học mới tạo điều kiện tiếp cận ban đầu; hiệu quả của việc truyền nghề còn phụ thuộc vào quá trình học tập và cơ hội tiếp tục thực hành của người học.
 |
Đôi bàn tay khéo léo của người thợ từng bước tạo nên một tác phẩm. Ảnh: Ngọc Hiệp |
Giữa những thay đổi trong cách sản xuất và tiếp cận nghề thủ công, việc giữ nghề không chỉ nằm ở sự hiện diện của những sản phẩm thêu tay. Điều quan trọng còn là duy trì cơ hội để kỹ thuật ấy được thực hành, học hỏi và truyền lại. Những đường kim ở Quất Động chỉ có thể tiếp tục được nối dài khi nghề thêu không chỉ được nhìn ngắm, mà còn có người học, người làm và những điều kiện để họ gắn bó với nghề.
