Theo chị Nguyễn Thị Hiền, chủ một cửa hàng trên phố Hàng Mã, vài năm gần đây, xu hướng tìm về đồ chơi truyền thống ngày càng rõ rệt. “Bên cạnh sản phẩm hiện đại, được cải tiến, đèn ông sao, mặt nạ, trống hay lồng đèn giấy được nhiều người trẻ tìm mua”, chị Hiền chia sẻ. Không chỉ dừng lại ở việc mua chơi, nhiều gia đình còn sáng tạo khi kết hợp đèn lồng, đầu lân, mặt nạ cùng phông nhung đỏ hay mành tre để trang trí, tạo nên không gian check-in độc đáo ngay trong ngôi nhà, tòa chung cư mình đang ở.
Con giống bột – Linh hồn của Trung Thu xưa
Một trong những biểu tượng của đồ chơi Trung thu truyền thống chính là con giống bột (hay còn được gọi là tò he) với nhiều màu sắc, gắn liền với ký ức lễ hội. Nghệ nhân Đặng Văn Hậu, sinh ra ở làng Xuân La (Phú Xuyên, Hà Nội), là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của nghề nặn con giống bột.
“Những con giống bột không chỉ là một món đồ chơi mà còn linh hồn của tết Trung thu, bởi trên mỗi mâm cỗ ngày xưa đều có sự hiện diện của chúng”, anh Hậu cho biết. Ngoài mùa Trung thu, các nghệ nhân còn sáng tạo nhiều hình con giống phục vụ tín ngưỡng dân gian như: mâm ngũ quả, mâm xôi, 12 con giáp, con cá… những vật phẩm dâng lễ.
Theo nghệ nhân Đặng Văn Hậu, con giống bột có hai trường phái nổi bật: con giống Đồng Xuân, thiên về chất dân gian, gần với tranh Đông Hồ, là lễ vật cúng dâng tại chùa, đền, phủ với hình ảnh mâm ngũ quả, hài thêu…; và con giống phố Khách mang đậm nét văn hóa của người Hoa Kiều với các hình tượng thần thoại như Tứ linh, Lân và các vị thần. Sáng tạo và đổi mới, anh kết hợp cả hai để tạo nên những con giống vừa giữ hồn dân gian, vừa có tính thẩm mỹ cao.
 |
Nghệ nhân Đoàn Văn Hậu được UBND TP Hà Nội và Sở Công thương Hà Nội trao tặng danh hiệu “Nghệ nhân Hà Nội” vào năm 2014, trở thành một trong những nghệ nhân trẻ tuổi nhất của Thủ đô |
Những năm 1960, một nghệ nhân cao tuổi trong làng nảy ra ý tưởng, nặn con giống bột trên que tre thay vì nặn trên vòng tre, bột tẻ được thay bằng bột nếp, để tạo sự kết dính giữa que tre và con giống, giúp trẻ em dễ cầm hơn (được gọi là tò he). Nhờ sự cải tiến này, con giống bột nhanh chóng phổ biến tại các lễ hội, có thể “biến hóa” theo yêu cầu của khách hàng. Trong thời kỳ kháng chiến, các em nhỏ còn thích thú với những con giống mang hình tượng bộ đội, y tá, công nhân… phản chiếu tinh thần thời đại.
Để tạo hình, các nghệ nhân sử dụng năm màu chính là đỏ, vàng, trắng, xanh, đen; các màu khác được pha từ năm màu đó. “Người Việt Nam quan niệm rằng, Trung thu là tết của nhi đồng, nên những màu sắc được ưu tiên “nhất đỏ, nhì vàng” để các con giống trông sặc sỡ, bắt mắt, thu hút sự chú ý của trẻ con”, nghệ nhân Hậu chia sẻ.
Những năm gần đây, nghệ nhân Đặng Văn Hậu còn kết hợp kỹ thuật của nhiều làng nghề, trong đó, kỹ thuật con giống bột Đồng Xuân và Phú Xuyên được ứng dụng, tạo nên những con giống bột có sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và sáng tạo. Một sản phẩm thường chỉ mất 10-15 phút để hoàn thành, song có những con giống bột phải dành tới vài ngày, thậm chí một tuần. Song đằng sau đó là sự chắt lọc tinh hoa của nhiều đời nghệ nhân.
 |
Các con giống bột bắt mắt được làm cho dịp Trung thu như mâm ngũ quả, đầu lân, bàn thờ mini… |
Gắn bó sâu đậm với nghề, đủ hiểu nghề, nghệ nhân trẻ Đặng Văn Hậu lại tiếp tục nhận ra những nhược điểm của con giống làng nghề Xuân La là dễ bị mốc, không để được lâu. Anh Hậu đã nghiên cứu, cải tiến loại bột mới, có thể giữ trong nhiều năm, mang đi xa hơn mà vẫn thoang thoảng mùi thơm của gạo nếp - yếu tố được coi là “bước ngoặt” cho sự phát triển của nghề.
Không chỉ nặn cho mỗi dịp Trung thu, nghệ nhân Hậu còn đưa con giống bột vào không gian cà phê, nhà hàng, sự kiện. Đặc biệt, năm 2017, tại chương trình Thu Vọng Nguyệt ở Hà Nội, mâm cỗ Trung Thu đã gây bất ngờ và sự quan tâm lớn khi chinh phục cả trẻ em lẫn thế hệ 7X, 8X – những người tìm thấy ký ức tuổi thơ qua những con giống bột cổ truyền.
“Tôi rất vui khi thế hệ trẻ ngày nay quan tâm hơn đến nghệ thuật và văn hóa dân gian. Đó là tín hiệu mừng và là động lực để tôi không ngừng sáng tạo, phát triển nghề”, nghệ nhân Hậu tâm sự.
Sau thành công đó, nghệ nhân Hậu cho biết mình sẽ tiếp tục sáng tạo tò he thành phụ kiện như kẹp tóc, pin cài áo, hay bộ chữ cái ABC kết hợp hình con vật dành cho học sinh mầm non, tiểu học. Anh cũng mở lớp miễn phí cho học sinh, thậm chí trả lương với sản phẩm đẹp để khuyến khích các em theo nghề.
Nghệ nhân Đặng Văn Hậu tin rằng nghề làm con giống bột sẽ luôn phát triển, bởi bản thân nó có một chỗ đứng riêng trong đời sống tinh thần của người Việt, những giá trị truyền thống sẽ luôn được gìn giữ bởi thế hệ trẻ, và tiếp tục sống trong nhịp thở hiện đại.
Niềm đam mê từ người sưu tầm
Không chỉ các nghệ nhân, nhiều người cũng dành tình yêu đặc biệt cho đồ chơi Trung Thu ngày xưa. Là một người đam mê sưu tầm những món đồ chơi truyền thống 25 năm nay, anh Lê Hồng Quang, Phó Chủ nhiệm CLB thơ Ca Trù, trung tâm UNESCO Ca Trù cho biết, đồ chơi Trung thu truyền thống mang được cái “hồn” mà đồ chơi hiện đại khó có được. Trong những năm trở lại đây, dấu hiệu đáng mừng là nhiều bạn trẻ đã để ý và bắt đầu quan tâm đến những đồ chơi truyền thống.
Dù đã đem tặng nhiều nhưng ông vẫn còn giữ mỗi loại một, hai món. Hiện anh Quang có bộ sưu tập 15 món đồ chơi như: Tàu hỏa chạy bằng dầu, đèn ông sao, mặt nạ giấy bồi… Niềm đam mê của ông Quang có ảnh hưởng rất lớn đến các con và người thân xung quanh, ông cho biết mỗi một lần tặng hay giới thiệu những món đồ chơi Trung thu là mỗi mình đang lan toả nét độc đáo của đồ chơi dân gian đến nhiều người hơn.
Theo anh Quang, đối với đồ chơi truyền thống, trẻ em được trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo, từ đó trẻ sẽ có sự kết nối, hiểu được tinh thần và câu chuyện mà món đồ chơi đó mang lại. Đặc biệt, khi chơi những món đồ chơi truyền thống, trẻ sẽ có sự tương tác qua lại, mới thực sự được “chơi” với những món đồ đó, làm tăng sự gắn kết và sáng tạo; ngược lại với những món đồ chơi “tự động hóa” như hiện nay.
 |
Một số món đồ chơi Trung thu truyền thống anh Lê Hồng Quang sưu tầm |
Chẳng hạn với tàu thủy chạy bằng dầu hỏa - món đồ chơi rất quen thuộc với thế hệ 7X, 8X, anh Quang kể: “Hồi còn bé, tôi hay mang ra hồ Hoàn Kiếm, buộc một sợi chỉ vào chiếc thuyền, để tàu chạy ra tít ra xa, hết dầu thì kéo về, đổ dầu vào để được chạy tiếp. Đó là trải nghiệm thú vị, cảm xúc háo hức đến tận bây giờ tôi vẫn luôn nhớ”
Mỗi dịp Trung Thu, anh Quang đều đưa các con lên Hàng Mã và cùng trang trí đồ chơi truyền thống, làm chó bưởi, kể chuyện Tết trăng rằm. Với anh, đó là cách đơn giản nhưng ý nghĩa để lưu giữ trọn vẹn tinh thần Trung Thu cổ truyền, giúp các con hiểu ý nghĩa, thêm yêu thích đồ chơi Trung thu truyền thống.
Giữa muôn vàn sản phẩm hiện đại, đồ chơi Trung Thu truyền thống vẫn kiên trì tồn tại, bởi chúng không chỉ mang lại niềm vui cho trẻ nhỏ mà còn ẩn chứa giá trị văn hóa, lịch sử. Từ bàn tay nghệ nhân, từ niềm đam mê của những người sưu tầm, tất cả đã góp phần gìn giữ nét đẹp xưa trong nhịp sống hôm nay.
