Theo tờ The Hill ngày 23/2, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang gấp rút tái thiết “bức tường thuế quan” của mình sau khi Tòa án Tối cao đánh sập một trụ cột trong chương trình nghị sự thương mại của ông, khi phán quyết rằng việc ông viện dẫn Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để biện minh cho các mức thuế là trái pháp luật.
Trước thềm Thông điệp Liên bang đầu tiên trong nhiệm kỳ hai, Tổng thống Trump đang gấp rút triển khai kế hoạch dự phòng, đặt nền móng để thay thế các mức thuế mà ông đã áp đặt lên gần như mọi đối tác thương mại của Mỹ.
Quyết định của tòa là một đòn giáng mạnh vào ông Trump và là chiến thắng pháp lý quan trọng đối với hàng nghìn doanh nghiệp, những bên nay có thể đủ điều kiện được hoàn thuế.
Dẫu vậy, Tổng thống Trump vẫn còn nhiều quyền hạn để áp đặt các mức thuế mới nhằm thay thế những mức cũ, và ông đang cảnh báo các đối tác thương mại không nên ăn mừng cùng những người chỉ trích ông.
Trong phán quyết 6-3 được công bố hôm 20/2, tòa cho rằng Tổng thống Trump không có thẩm quyền pháp lý để ban hành thuế quan theo IEEPA, một đạo luật năm 1977 trao cho tổng thống quyền “điều tiết” thương mại nhằm ứng phó với các mối đe dọa an ninh quốc gia.
Ông Trump đã sử dụng IEEPA để áp thuế đối với Canada (Ca-na-đa), Mexico (Mê-hi-cô) và Trung Quốc ngay sau khi nhậm chức vào năm ngoái, với lập luận rằng các nước này chưa làm đủ để ngăn chặn nạn buôn lậu fentanyl vào Mỹ.
Tổng thống cũng dùng IEEPA để áp thuế đối với hàng chục quốc gia khác trong tuyên bố “Ngày Giải phóng” vào tháng 4/2025.
Nhiều mức thuế trong số đó đã được giảm trong các tuần sau đó giữa lúc thị trường trái phiếu biến động và những cuộc đàm phán với đối tác thương mại diễn ra.
Tòa cho rằng dù IEEPA cho phép ông Trump chặn hoặc hạn chế cơ cấu của thương mại đối ngoại, nhưng không cho phép ông ấn định thuế quan - lĩnh vực thuộc thẩm quyền hiến định độc quyền của Quốc hội về thuế khóa và chi tiêu.
Tuy nhiên, Quốc hội trước đó đã chuyển giao một phần quyền hạn về thuế quan cho Nhà Trắng thông qua các đạo luật khác mà ông Trump từng sử dụng trong nhiệm kỳ đầu và nay đang quay lại sử dụng trong nhiệm kỳ hai.
Nhà kinh tế trưởng Diane Swonk của KPMG US viết trong một bản phân tích rằng Nhà Trắng đã chuẩn bị tinh thần cho một kết cục bất lợi.
Các mức thuế bị tuyên là trái pháp luật có thể nhanh chóng được tái áp đặt thông qua những đòn bẩy khác. Họ đã chuẩn bị cho điều này.
Bước đi đầu tiên của ông Trump là áp đặt mức thuế phổ quát 10% thông qua Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974.
Quy định này cho phép tổng thống ấn định thuế nhập khẩu lên tới 15% nhằm xử lý những vấn đề về cán cân thanh toán với các quốc gia nước ngoài, trong thời hạn tối đa 150 ngày. Sau đó, tổng thống đe dọa sẽ nâng mức thuế này lên 15%.
Các chuyên gia đã đặt câu hỏi liệu Mỹ thực sự có vấn đề về cán cân thanh toán như vậy hay không, hoặc liệu chỉ riêng tổng thống có thể tự đưa ra kết luận đó.
Tuy nhiên, khung thời gian 150 ngày và khả năng các vụ kiện liên quan đến sắc lệnh của ông Trump kéo dài khiến câu hỏi này có lẽ trở nên không còn quan trọng, nhất là khi tổng thống đang chuẩn bị áp thêm nhiều mức thuế khác.
Theo ông Edward Alden, nghiên cứu viên cao cấp tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), Tổng thống Trump đã cho thấy ông không thực sự cảm thấy bị ràng buộc bởi ngôn từ của các đạo luật này. Ông xem chúng là công cụ để sử dụng theo bất kỳ cách nào ông muốn.
Ông Trump cũng đang tiến hành các bước để ban hành những mức thuế mới theo 2 điều khoản khác mà ông từng sử dụng trong nhiệm kỳ đầu, những điều khoản trao cho tổng thống quyền đơn phương rõ ràng hơn trong việc ấn định thuế nhập khẩu.
Nhà Trắng hôm 20/2 thông báo sẽ bắt đầu quy trình ban hành các mức thuế mới theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, điều khoản cho phép tổng thống áp thuế nhập khẩu để đáp trả những hành vi thương mại không công bằng.
Tổng thống Trump đã sử dụng Mục 301 để áp thuế lên hàng hóa Trung Quốc trong nhiệm kỳ đầu; các mức thuế này được cựu Tổng thống Joe Biden duy trì và tiếp tục được ông Trump điều chỉnh thường xuyên trong nhiệm kỳ hai.
Ông Alden cho biết “lịch sử lâu dài” của các mức thuế được ban hành theo Mục 301 đồng nghĩa với việc các mức thuế mới của Tổng thống Trump nhiều khả năng sẽ đứng vững, ngay cả khi bị thách thức tại tòa.
Ông Alden không thấy tòa án đặt câu hỏi về phán quyết mà nhánh hành pháp đưa ra theo Điều 301, đồng thời lưu ý rằng đó cũng là “một quy trình chậm hơn cho phép công chúng đóng góp ý kiến”.
Tổng thống Trump cũng có thể viện tới Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962, điều khoản trao cho tổng thống quyền hạn rộng rãi trong việc áp thuế đối với các sản phẩm có thể đe dọa an ninh quốc gia.
Trong nhiệm kỳ đầu, tổng thống đã sử dụng Mục 232 để áp thuế đối với thép, nhôm và các kim loại khác nhập khẩu từ cả đồng minh lẫn đối thủ, với lập luận rằng các nước này đang gây rủi ro cho an ninh quốc gia Mỹ bằng cách khiến các nhà sản xuất trong nước phá sản.
Trong nhiệm kỳ hai, ông Trump đã mở rộng đáng kể phạm vi quốc gia và sản phẩm chịu thuế theo Mục 232, áp thuế nhập khẩu lên ô tô, phụ tùng ô tô, gỗ xẻ và thậm chí cả một số mặt hàng nội thất từ các quốc gia cụ thể.
Tổng thống cũng cảnh báo sẽ áp thuế theo Mục 232 đối với dầu mỏ, khí đốt, dược phẩm và nhiều loại hàng hóa khác.
Dù ông Alden cho rằng cơ sở an ninh quốc gia của một số mức thuế theo Mục 232 được ban hành cho đến nay là “khá mong manh”, các tòa án ít có khả năng phán quyết bất lợi cho ông Trump do truyền thống lâu nay là tôn trọng đánh giá của tổng thống về an ninh quốc gia.
Theo ông Alden, rõ ràng là khi nhìn vào đồ nội thất và một vài mặt hàng khác, rất khó để đưa ra một lập luận về an ninh quốc gia.
Nhưng đặt điều đó bên cạnh thực tế là các tòa án trong lịch sử cực kỳ miễn cưỡng trong việc ‘soi xét lại’ tổng thống về an ninh quốc gia, nên ông không nghĩ bất kỳ biện pháp nào trong số này dễ bị tổn thương về mặt pháp lý như IEEPA.
Dù cuối cùng Tổng thống Trump sẽ có thể tái thiết chế độ thuế nhập khẩu của mình, phán quyết của tòa và phản ứng tức thời của ông đã đẩy hệ thống thương mại toàn cầu vào tình trạng bất định hơn nữa.
Mức thuế phổ quát mới của ông Trump có thể vượt quá mức thuế 10% từng được áp theo IEEPA đối với các quốc gia đã đạt được thỏa thuận với Nhà Trắng nhằm đối phó với mối đe dọa đó.
Ngược lại, những quốc gia khác từng bị áp thuế cao hơn như một hình phạt vì từ chối đàm phán có thể sẽ phải đối mặt với các rào cản thấp hơn đối với hàng xuất khẩu của họ.
Các chuyên gia Alec Phillips, Elsie Peng và David Mericle của ngân hàng Goldman Sachs viết trong một ghi chú nghiên cứu rằng động thái này “nhiều khả năng sẽ tạo ra những ma sát mới với các đối tác thương mại và làm gia tăng biến động trong các dòng chảy thương mại, khi nhập khẩu có thể tăng từ những quốc gia tạm thời chịu mức thuế thấp hơn, trong khi khối lượng có thể giảm từ những quốc gia tạm thời chịu mức thuế cao hơn”.
