Lúc này, trí tuệ nhân tạo (AI) nổi lên như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho bộ máy chính quyền trong việc phát hiện, giám sát và ngăn chặn các hành vi phi pháp một cách chính xác, nhanh chóng và đầy đủ, khách quan và hiệu quả hơn. Nếu coi chuyển đổi số là nền móng, thì AI chính là “bộ não” của quá trình hiện đại hóa công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong kỷ nguyên mới.
Phân tích dữ liệu lớn và phát hiện những dấu hiệu bất thường
Trí tuệ nhân tạo có thể xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, bao gồm: Cơ sở dữ liệu về cán bộ, công chức, viên chức; Dữ liệu kê khai tài sản; Dữ liệu ngân sách, đầu tư công, đấu thầu, mua sắm công; Thông tin về doanh nghiệp, giao dịch tài chính, nhà đất, chứng khoán… AI có thể phân tích chéo giữa các nguồn dữ liệu để phát hiện mâu thuẫn hoặc dấu hiệu bất thường. Điển hình như, một cán bộ cấp huyện khai thu nhập dưới 10 triệu đồng/tháng nhưng sở hữu loạt bất động sản lớn; Một doanh nghiệp “sân sau” liên tục trúng thầu với mức giá sát trần; Các hồ sơ thanh toán trùng lặp chi phí, nâng khống khối lượng. Những điều mắt người khó thấy hoặc dễ bỏ qua trong khối dữ liệu khổng lồ này sẽ được AI phát hiện, nhờ khả năng học máy (machine learning) và tự động hóa quy trình phân tích.
Trí tuệ nhân tạo hỗ trợ kiểm toán, thanh tra thông minh. Một ứng dụng hiệu quả khác của AI là trong công tác kiểm toán, thanh tra và giám sát nội bộ. Thay vì kiểm tra thủ công hoặc theo kế hoạch đã lạc hậu, AI cho phép phân tích, sàng lọc và cảnh báo sớm những điểm “nóng”, có khả năng rủi ro cao. Điển hình như việc so sánh ngân sách phân bổ qua các năm, AI sẽ phát hiện ra địa phương nào có chi tiêu tăng bất thường; Đánh giá việc giải ngân vốn đầu tư công theo thời gian thực, AI sẽ cảnh báo sớm nếu có dấu hiệu chậm giải ngân hoặc “rút ruột” công trình; Trong quản lý tài sản công, AI có thể nhận biết những biến động tài sản không hợp lý từ cán bộ qua nhiều năm kê khai. Những “trợ lý ảo” trong ngành thanh tra này đang được một số nước tiên tiến áp dụng rất hiệu quả, giúp giảm khối lượng công việc thủ công, tăng tính khách quan và minh bạch.
Chatbot và hệ thống phản ánh thông minh tạo kênh tiếp nhận từ người dân. AI không chỉ phục vụ cơ quan chức năng mà còn tạo ra cầu nối giữa người dân và chính quyền trong công cuộc phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Các chatbot và hệ thống phản ánh thông minh có thể: Cung cấp thông tin về các quy định pháp luật liên quan đến kê khai tài sản, đấu thầu, đầu tư công; Tiếp nhận phản ánh, khiếu nại 24/7 và phân loại, định hướng xử lý theo mức độ nghiêm trọng; Giúp người dân truy vấn dữ liệu công, tra cứu thông tin về cán bộ, công trình, ngân sách dễ dàng hơn. Từ đó, AI góp phần mở rộng quyền giám sát của người dân và tham gia sâu vào quá trình giám sát độc lập, vốn là môi trường thuận lợi cho tham nhũng, lãng phí, tiêu cực phát sinh.
Phân tích mạng lưới quan hệ để bóc tách nhóm lợi ích tinh vi khi AI có thể phân tích mạng lưới quan hệ xã hội và kinh tế để truy vết nhóm lợi ích. Nhờ công nghệ phân tích liên kết, AI có thể phát hiện cán bộ có người thân sở hữu doanh nghiệp trúng thầu nhiều lần; truy tìm những giao dịch tài chính đáng ngờ giữa cán bộ và các doanh nghiệp tư nhân; nhận diện mô hình “sân sau” được ngụy trang qua nhiều lớp pháp nhân khác nhau. Những phân tích này có thể cung cấp bằng chứng định hướng điều tra, kiểm toán hoặc thanh tra chuyên sâu, bóc tách các nhóm lợi ích ẩn sâu trong bộ máy quản lý nhà nước.
Kinh nghiệm từ thế giới
Chúng ta đã thấy được những kết quả đầy khả quan khi Singapore sử dụng hệ thống AI phân tích hành vi cán bộ công quyền, giám sát email, lịch sử ra quyết định để sớm phát hiện dấu hiệu lạm quyền. Estonia ứng dụng AI để phân tích dữ liệu tài chính công theo thời gian thực, từ đó lập danh sách cảnh báo sớm. Hàn Quốc áp dụng AI trong quản lý mua sắm công, giúp tiết kiệm hàng tỷ USD ngân sách và giảm mạnh các vụ tiêu cực.
Ở Việt Nam chúng ta đang có những bước đi ban đầu trong việc ứng dụng AI vào quản lý nhà nước, như sử dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích đấu thầu công, kiểm soát định danh điện tử, hoặc hỗ trợ kê khai tài sản qua hệ thống trực tuyến. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng cách khá xa giữa kỳ vọng và thực tiễn.
Tuy nhiên, AI không phải là “chìa khóa vạn năng” nếu không có sự minh bạch. Trí tuệ nhân tạo chỉ hiệu quả khi được xây dựng trên dữ liệu trung thực, đầy đủ và được cập nhật liên tục. Nếu dữ liệu đầu vào sai lệch, hệ thống AI sẽ cho ra kết quả sai và bị lợi dụng để hợp thức hóa sai phạm. Bên cạnh đó, cần bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư; giám sát độc lập các thuật toán AI tránh thiên vị hoặc bị thao túng; cần xây dựng hệ thống pháp lý chuyên biệt cho AI trong lĩnh vực quản lý công.
AI là công cụ, chứ không phải "chiếc đũa thần" thay thế tất cả trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Hiệu quả của nó phụ thuộc vào cách mà con người xây dựng, quản lý và giám sát cũng như không ngừng cải tiến, cung cấp và làm giàu tri thức của AI để nó thực sự trở thành công cụ hỗ trợ con người trong quá trình tham gia công cuộc làm trong sạch xã hội.
ThS Tống Duy Ngọc (Học viện An ninh Nhân dân)
Đỗ Tất Thắng (Phòng An ninh Chính trị Nội bộ - Công an thành phố Hà Nội)
