Trước thềm phiên đấu giá bộ hóa thạch Nanotyrannus mang tên Jodi, câu chuyện của Phipps cũng gợi mở những tranh luận về vai trò của những người tìm kiếm hóa thạch ngoài giới nghiên cứu chuyên nghiệp.
Clayton Phipps, người được biết đến với biệt danh “Cao bồi khủng long”, không lớn lên với ước mơ tìm kiếm những sinh vật thời tiền sử. Ông là người phát hiện bộ hóa thạch “Dueling Dinosaurs”, gồm một con Triceratops và một con Nanotyrannus nằm trong tư thế giao chiến tại một trang trại ở Montana. Ông cũng góp phần đưa bộ hóa thạch Nanotyrannus mang tên Jodi ra thị trường đấu giá.
Tuy nhiên, điều đưa Phipps đến với công việc này ban đầu không phải niềm đam mê khủng long, mà là sự tò mò về giá trị của những hóa thạch ông có thể tìm thấy.
Phipps lớn lên tại Montana. Những ngày cuối tuần, ông thường đi săn, câu cá và học cách chăn nuôi gia súc từ cha mình. Dù hóa thạch Tyrannosaurus rex đầu tiên được phát hiện cách nơi ông sống không xa, khoảng 20 dặm, Phipps không đặc biệt hứng thú với những loài khủng long khổng lồ.
Khi còn trẻ, ông làm nghề cao bồi với mức thu nhập khiêm tốn. “Lương cao bồi ấy mà, gần như chẳng đủ sống”, ông chia sẻ.
Cơ duyên đến với nghề tìm kiếm hóa thạch bắt đầu từ một cuộc gặp tình cờ tại trang trại nơi Phipps làm việc. Một ngày nọ, có người tìm đến hỏi chủ trang trại liệu mình có thể tìm xương khủng long trong khu vực hay không.
“Điều đó khiến tôi tò mò”, Phipps nhớ lại.
Sau khi trò chuyện với người đàn ông về giá trị của hóa thạch, ông bắt đầu nghĩ rằng đây có thể là công việc đáng để tìm hiểu. “Tôi nghĩ có lẽ việc này có triển vọng đấy”, ông kể.
Sau cuộc gặp ấy, Phipps tự học cách tìm kiếm và nhận diện hóa thạch. Ông đến các bảo tàng địa phương để tìm hiểu, đồng thời rèn luyện khả năng quan sát nhằm phát hiện những vật thể khác thường trên mặt đất. Kỹ năng này phần nào bắt nguồn từ thời thơ ấu, khi ông thường tranh thủ những khoảng thời gian rảnh rỗi ít ỏi để tìm kiếm các đầu mũi tên.
Một ngày nọ, trong lúc sửa hàng rào để ngăn đàn bò chạy ra ngoài, Phipps quyết định đi dạo sau khi hoàn thành công việc. Chuyến đi tưởng chừng bình thường ấy lại mang đến cho ông những phát hiện đầu tiên.
“Chẳng mấy chốc, túi áo tôi đã đầy những mảnh hóa thạch vỡ”, ông nhớ lại.
Theo Phipps, việc tìm thấy những mảnh hóa thạch không quá khó, đặc biệt tại khu vực Hell Creek ở Montana. Tuy nhiên, xói mòn tự nhiên khiến việc tìm được những bộ xương còn nguyên vẹn trở nên khó khăn hơn, dù không phải là điều bất khả thi.
Ngày hôm ấy đánh dấu bước khởi đầu của hành trình theo đuổi công việc tìm kiếm hóa thạch của Phipps.
 |
| Phipps tại quê nhà Montana. (Ảnh: Matthew Sherman) |
Vài thập kỷ đã trôi qua, Phipps vẫn miệt mài tìm kiếm hóa thạch khủng long tại Montana. Ông mất khoảng 25 năm theo đuổi công việc này trước khi có được một phát hiện đủ giá trị để bán đàn bò của gia đình và chuyển sang tìm kiếm hóa thạch toàn thời gian.
Phát hiện mang tính bước ngoặt đó là một hộp sọ Stygimoloch. Sau khi trừ các khoản chi phí dành cho người chuẩn bị mẫu vật, môi giới, chủ đất và những bên liên quan, số tiền Phipps nhận được vẫn tương đương thu nhập cả năm của ông.
Đó là lúc ông quyết định nghỉ nghề cao bồi để tập trung hoàn toàn vào công việc mới. “Tôi nói với vợ rằng mình sẽ nghỉ nghề cao bồi”, ông nhớ lại.
Những tranh luận trong giới cổ sinh vật học
Không phải ai trong giới nghiên cứu cũng đồng tình với hoạt động tìm kiếm hóa thạch của những người không được đào tạo chuyên môn. Một số nhà khoa học hoài nghi khả năng một người như Phipps có thể phát hiện những mẫu vật giá trị, chứ chưa nói đến việc đóng góp cho nghiên cứu cổ sinh vật học.
Phipps từng gặp phải sự hoài nghi ngay cả khi đã có những phát hiện đáng chú ý. Sau khi ông phát hiện bộ hóa thạch “Dueling Dinosaurs”, một nhà nghiên cứu tại Montana vẫn phủ nhận sự tồn tại của bộ hóa thạch này, dù thông tin về phát hiện đã được báo chí đăng tải.
“Đó là một nhà cổ sinh vật học hàng đầu thế giới… Điều đó thực sự khiến tôi nản lòng”, Phipps kể.
Tuy nhiên, ông cũng nhận được sự ủng hộ từ những người sẵn sàng đón nhận mình vào cộng đồng nghiên cứu.
“Tôi thường nói rằng chúng tôi đang cứu những hóa thạch khủng long khỏi một ‘cuộc tuyệt chủng’ thứ hai do xói mòn tự nhiên”, ông chia sẻ. “Giờ đây, việc tìm kiếm sự hỗ trợ để xác định chính xác thứ mình vừa phát hiện đã dễ dàng hơn trước rất nhiều”.
Với Phipps, việc tìm kiếm hóa thạch không chỉ là công việc mà còn góp phần bảo tồn những dấu tích có thể bị phá hủy theo thời gian. Tuy nhiên, hoạt động này vẫn đặt ra những câu hỏi về quyền sở hữu, trách nhiệm bảo tồn và mối quan hệ giữa những người tìm kiếm hóa thạch với giới khoa học.
Năm 2019, Phipps góp phần thúc đẩy một thay đổi pháp lý quan trọng tại Montana, liên quan đến quyền sở hữu hóa thạch. Trước đó, việc phát hiện bộ hóa thạch “Dueling Dinosaurs” đã dẫn đến tranh chấp pháp lý gay gắt giữa chủ sở hữu phần đất bề mặt nơi tìm thấy hóa thạch và một công ty dầu khí nắm quyền khai thác khoáng sản bên dưới.
Dự luật HB 229 của bang Montana đã luật hóa nguyên tắc xác định quyền sở hữu hóa thạch dựa trên quyền đối với phần đất bề mặt, thay vì quyền khai thác khoáng sản bên dưới. Nhờ đó, Phipps và gia đình Murray, những người sở hữu quyền đối với phần đất bề mặt, có thể bán bộ hóa thạch đặc biệt này cho Bảo tàng Khoa học Tự nhiên Bắc Carolina với giá 6 triệu USD.
 |
“Jodi” – Bộ xương Nanotyrannus được lắp dựng hoàn chỉnh, thuộc loài Nanotyrannus cf. lancensis, có niên đại từ tầng Maastricht, kỷ Phấn trắng muộn (khoảng 67 triệu năm trước), thuộc hệ tầng Hell Creek, hạt Garfield, bang Montana, Mỹ. (Ảnh: Sotheby’s) |
Kỹ thuật khai quật và bảo tồn hóa thạch
Dù chưa qua đào tạo chính quy, Phipps có thế mạnh trong việc khai quật và đưa hóa thạch ra khỏi lòng đất. Quá trình tìm kiếm hóa thạch gồm nhiều công đoạn, từ phát hiện, khai quật, vận chuyển đến làm sạch và xử lý mẫu vật. Phipps đặc biệt thành thạo ở khâu khai quật.
“Tôi giỏi tìm ra chúng và đưa chúng ra khỏi những sườn đồi”, ông nói.
Với bộ hóa thạch “Dueling Dinosaurs”, nhà cổ sinh vật học nổi tiếng Robert T. Bakker từng đánh giá cao kỹ năng của Phipps. Theo lời ông kể lại, Bakker nhận xét rằng không có nhiều nhóm nghiên cứu học thuật trên thế giới có thể làm được những gì Phipps đã thực hiện với bộ hóa thạch này, từ cách khai quật đến việc đưa mẫu vật ra khỏi nơi phát hiện.
Lời nhận xét ấy khiến Phipps cảm thấy tự hào. Ông cho rằng những kỹ năng tích lũy trong thời gian làm nghề cao bồi và chăn nuôi gia súc đã giúp ích đáng kể cho công việc mới.
“Về cơ bản, bạn phải tự mình xoay xở và hoàn thành mọi việc. Bạn không có cả một đội ngũ hỗ trợ. Nếu gặp vấn đề, bạn phải tự tìm cách giải quyết”, ông chia sẻ.
Một trong những kỹ năng đáng chú ý của Phipps là đưa hóa thạch ra khỏi khu vực khai quật khi chúng vẫn nằm trong các khối đất đá bao quanh. Những khối này được bọc bảo vệ để thuận tiện cho việc vận chuyển và hạn chế làm xáo trộn vị trí tương quan giữa các xương.
Phương pháp này giúp bảo toàn cấu trúc của mẫu vật, tạo điều kiện để các nhà khoa học nghiên cứu chi tiết hơn trong phòng thí nghiệm.
“Tôi thích nhìn thấy hóa thạch ở ngay vị trí ban đầu của chúng”, Phipps nói. “Tôi hy vọng họ sẽ không bao giờ lấy bộ Dueling Dinosaurs ra khỏi khối vật chất bao quanh nó”.
 |
Phipps vẫn gắn bó với nghề chăn nuôi bên cạnh công việc tìm kiếm hóa thạch. (Ảnh: Ian Allen) |
Bộ hóa thạch “Jodi” được đặt theo tên người em họ của Phipps, cũng là người phát hiện mẫu vật. Trước phiên đấu giá của Sotheby’s, bộ hóa thạch đã được bóc tách khỏi lớp đất đá bao quanh, làm sạch, xử lý và lắp dựng hoàn chỉnh.
Phipps vẫn nhớ ngày Jodi lái xe đến nhà ông, mang theo những mảnh hóa thạch vừa tìm thấy.
“Tôi vẫn nhớ cô ấy phấn khích đến mức nào khi lái xe vào sân nhà và mang theo những mảnh hóa thạch ấy. Tôi cũng háo hức không kém khi được tận mắt nhìn thấy chúng”, ông kể.
Những mảnh hóa thạch sau đó được xác định thuộc về bộ xương Nanotyrannus hoàn chỉnh thứ hai được biết đến trên thế giới, sau “Bloody Mary” – mẫu vật Nanotyrannus thuộc bộ hóa thạch “Dueling Dinosaurs”.
“Đó là một phát hiện hiếm có và may mắn trong cuộc đời tôi”, Phipps chia sẻ.
Những người hàng xóm và thành viên gia đình Phipps cũng tham gia vào hành trình tìm kiếm hóa thạch. Anh trai ông tổ chức các chuyến tham quan khu vực và những buổi khai quật dành cho các gia đình.
“Khi họ tìm thấy thứ gì đó thú vị, chẳng hạn như Jodi, họ sẽ gọi cho tôi. Tôi có thể giúp đỡ và cùng tham gia vào quá trình đó”, ông nói.
Theo thời gian, khủng long đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của Phipps. Ông mong muốn hoạt động tìm kiếm và bảo tồn hóa thạch có thêm những thay đổi, đồng thời hy vọng giới khoa học sẽ cởi mở hơn với những người tìm kiếm hóa thạch ngoài hệ thống nghiên cứu chuyên nghiệp.
“Có quá ít đội khai quật tham gia tìm kiếm và bảo tồn hóa thạch khủng long”, ông nhận xét.
Hiện tại, Phipps chỉ có thể tìm kiếm hóa thạch trên đất tư nhân khi được chủ đất cho phép. Trong khi đó, những nhóm khai quật tư nhân không được phép thực hiện hoạt động tương tự trên đất công, khiến phạm vi tìm kiếm của họ bị hạn chế.
“Điều đó khiến tôi thất vọng, bởi tôi không thể bảo vệ những hóa thạch ấy, cũng không thể khai quật một mẫu vật rồi hiến tặng cho bảo tàng. Hãy cứ để tôi làm việc”, ông nói. “Tôi sẽ tìm thấy thêm nhiều hóa thạch nữa”.
