Trong bối cảnh kinh tế - xã hội đang đòi hỏi những bước đột phá về hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực công, việc đổi mới phương thức triển khai các CTMTQG đã trở thành yêu cầu cấp thiết.
Đứng trước những tồn tại về sự phân tán nguồn lực và rào cản hành chính trong giai đoạn vừa qua, Chính phủ và Quốc hội đang thống nhất đẩy mạnh việc tích hợp 4 CTMTQG hiện hành thành một chương trình tổng thể. Đây không đơn thuần là một cuộc cải cách về mặt danh xưng, mà là một bước đi chiến lược nhằm đảm bảo tính thực chất, hiệu quả và khả thi trong việc thực hiện các mục tiêu an sinh xã hội, phát triển văn hóa và giáo dục tại Việt Nam.
Nhìn từ thực tiễn giải ngân và quản lý
Nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội cho rằng, nhìn lại giai đoạn 2021 - 2025, thực trạng triển khai 4 CTMTQG đã bộc lộ những hạn chế đáng kể. Số liệu thống kê cho thấy, tính đến hết giai đoạn này, giải ngân ngân sách trung ương của 4 Chương trình mới đạt khoảng 135.088 tỷ đồng, bằng 76,8% kế hoạch. Đáng chú ý, tình trạng chậm trễ còn kéo dài sang chu kỳ tiếp theo. Tính đến ngày 31/7/2026, số vốn đã làm thủ tục kéo dài sang năm 2026 mới chỉ giải ngân được khoảng 4.192,67 tỷ đồng, đạt tỷ lệ khiêm tốn 23%.
Theo bà Cao Thị Xuân, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, những con số nói trên cho thấy mô hình vận hành cũ, nhiều đầu mối quản lý tạo ra những "điểm nghẽn" cần khắc phục. Việc tồn tại nhiều chương trình dẫn đến tình trạng chồng chéo về đối tượng thụ hưởng, manh mún trong phân bổ nguồn lực, đặc biệt là áp lực lớn về thủ tục hành chính. Hệ quả là nguồn lực tài chính dù đã được phê duyệt nhưng lại chậm được triển khai, ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ phát triển của các địa phương, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa.
Vì vậy, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc và các đại biểu Quốc hội đã nhất trí cao về việc cần thiết phải tích hợp 4 Chương trình thành 1 Chương trình tổng thể. Mục tiêu cốt lõi là khắc phục triệt để tình trạng nhiều đầu mối quản lý, giảm bớt sự rườm rà của các văn bản hướng dẫn, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc lồng ghép nguồn lực, đẩy nhanh tiến độ phân bổ và giải ngân vốn.
Một trong những vấn đề được các đại biểu Quốc hội quan tâm chính là "tính thực chất" của việc tích hợp. Việc hợp nhất không thể chỉ dừng lại ở việc ghép tên các chương trình hay cộng dồn nội dung một cách máy móc. Tích hợp thực chất phải được thể hiện trên bốn phương diện: mục tiêu, chính sách, nguồn lực và phương thức quản lý.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, toàn bộ nguồn lực lên tới 808.558 tỷ đồng đã được Quốc hội quyết nghị cho 4 Chương trình hiện hành sẽ được kế thừa toàn diện trong Chương trình mới. Chính phủ khẳng định, việc tích hợp này không làm phát sinh tổng mức đầu tư mới mà tập trung vào việc "sắp xếp lại". Điều này đồng nghĩa với việc thay vì vận hành theo các dòng vốn riêng rẽ, gây khó khăn cho địa phương trong việc phối hợp thực hiện, nguồn kinh phí này sẽ được vận hành trong một bộ khung quản lý thống nhất.
Tính thực chất còn nằm ở việc Chính phủ cam kết lượng hóa cụ thể kết quả rà soát để chứng minh rằng, sau khi tích hợp, các mục tiêu chiến lược về văn hóa, giáo dục, y tế và giảm nghèo sẽ được thực hiện hiệu quả hơn nhờ sự cộng hưởng. Các đại biểu Quốc hội cũng yêu cầu cần đánh giá sâu hơn về khả năng hấp thụ nguồn lực của địa phương để tránh lặp lại tình trạng "vốn chờ dự án" như giai đoạn trước.
Đột phá về cải cách hành chính và phương thức quản lý
Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) cho rằng, một trong những thay đổi mang tính đột phá nhất khi thực hiện tích hợp chính là sự tinh gọn bộ máy và văn bản hướng dẫn. Trước đây, để triển khai 4 Chương trình, hệ thống pháp lý tồn tại hơn 70 văn bản hướng dẫn khác nhau, bao gồm các nghị định, thông tư, quyết định. Sự rườm rà này chính là nguyên nhân khiến các địa phương lúng túng trong quá trình áp dụng.
Theo báo cáo của Chính phủ, sau khi tích hợp, số lượng văn bản hướng dẫn sẽ giảm mạnh, tập trung chủ yếu vào 1 Nghị quyết của Chính phủ. Nghị quyết này sẽ mang tính tổng thể, không lặp lại hoặc thay thế các nội dung đã quy định tại Nghị quyết của Quốc hội, giúp tạo ra một hành lang pháp lý xuyên suốt, dễ hiểu và dễ thực hiện.
Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) cho biết, về phương thức quản lý, quy trình mới sẽ loại bỏ các khâu trung gian qua các bộ quản lý ngành trong việc xác định nhu cầu, đề xuất cân đối, phân bổ và quyết toán. Việc lược bỏ các "trạm dừng" không cần thiết này sẽ rút ngắn đáng kể thời gian luân chuyển hồ sơ. Mục tiêu cụ thể là bảo đảm công tác phân bổ, giao vốn ngân sách trung ương được thực hiện ngay từ tháng 11 hằng năm, cùng thời điểm giao dự toán ngân sách trung ương. Điều này sẽ khắc phục hoàn toàn tình trạng chậm muộn, giúp địa phương chủ động hoàn toàn về nguồn lực ngay từ đầu năm tài chính.
Ưu tiên cao nhất cho địa bàn khó khăn và vùng dân tộc thiểu số
Tính thực chất của Chương trình còn được đo lường qua sự dịch chuyển nguồn lực đến những nơi thực sự cần thiết. Nghị quyết của Quốc hội và Chính phủ đã cụ thể hóa chủ trương ưu tiên ở mức cao nhất cho địa bàn khó khăn, đặc biệt khó khăn.
Theo đại biểu Sùng A Lềnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai), việc phân bổ vốn không chỉ dựa trên quy mô dân số hay diện tích đơn thuần, mà sẽ được tính toán dựa trên các chỉ số định lượng về sự thiếu hụt. Các tiêu chí, hệ số phân bổ sẽ bao quát đầy đủ các yếu tố đặc thù như: Phân định xã, thôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số; tỷ lệ hộ dân tộc thiểu số; và đặc biệt là mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, văn hóa.
Bộ Tài chính và các bộ ngành liên quan hiện đang rà soát để hoàn thiện các hệ số này, đảm bảo rằng sau khi hợp nhất, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không những không bị ảnh hưởng mà còn được nhận được mức hỗ trợ thỏa đáng hơn, tập trung hơn.
Để việc tích hợp thực sự thuyết phục, Quốc hội đã yêu cầu Chính phủ cần tiếp tục rà soát và bổ sung các đánh giá định lượng về hiệu quả sau tích hợp. Các chỉ số cần được làm rõ bao gồm: Tỷ lệ nguồn lực dành cho địa bàn đặc biệt khó khăn so với tổng nguồn lực; tỷ lệ nguồn vốn hỗ trợ sinh kế và phát triển sản xuất so với vốn đầu tư hạ tầng (để đảm bảo tính bền vững); mức độ thu hẹp khoảng cách thụ hưởng giữa các nhóm địa phương khác nhau.
Việc đánh giá sẽ không chỉ dừng lại ở tỷ lệ giải ngân - chỉ số mang tính hình thức, mà phải đi sâu vào chất lượng thụ hưởng của người dân. Sự thành công của việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia sẽ được khẳng định khi đời sống văn hóa được nâng cao, giáo dục được hiện đại hóa, và người nghèo tại các vùng dân tộc thiểu số có được sinh kế vững chắc để tự vươn lên.
Việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể là một bước đi tất yếu và đúng đắn. Với nguồn lực 808.558 tỷ đồng được kế thừa và một bộ khung quản lý mới tinh gọn, hiệu quả, chúng ta có quyền kỳ vọng vào một sự thay đổi diện mạo về kinh tế - xã hội trong giai đoạn tới.
