Cuốn sách ảnh song ngữ Việt – Pháp, “Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh với nước Pháp”, do Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch tổ chức biên soạn, với sự đồng hành, phối hợp của Công ty Cổ phần Cảng Sài Gòn, ra đời trong năm 2026 – năm kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, 115 năm ngày Người ra đi tìm đường cứu nước và 80 năm chuyến thăm chính thức nước Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1946.
Phía sau gần 300 tài liệu, tư liệu và hình ảnh được tuyển chọn trong cuốn sách là một quá trình sưu tầm, nghiên cứu, đối chiếu, xác minh và tổ chức nội dung công phu của tập thể nhóm biên soạn cùng các cán bộ chuyên môn của Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch.
Với một công trình lịch sử dựa chủ yếu trên tư liệu gốc, việc tìm được một bức ảnh hay một văn bản chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là xác định được nguồn gốc, niên đại, nhân vật, bối cảnh, độ tin cậy và mối liên hệ của tư liệu ấy với toàn bộ tiến trình lịch sử. Chính ở khâu tưởng như âm thầm này, công sức của tập thể nhóm biên soạn trở nên đặc biệt quan trọng. Những tài liệu được lựa chọn không chỉ cần đúng về mặt sử liệu mà còn phải được đặt vào một cấu trúc hợp lý để từ những chứng tích riêng lẻ có thể hình thành một câu chuyện lịch sử xuyên suốt. Công việc ấy đòi hỏi sự cẩn trọng đến từng chi tiết, bởi đôi khi một dòng chú thích, một ngày tháng, một địa danh hay một nhân vật xuất hiện trong ảnh cũng có thể giúp làm sáng rõ thêm một sự kiện đã cách chúng ta hơn một thế kỷ.
 |
Cuốn sách “Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh với nước Pháp” |
Một trong những giá trị nổi bật của cuốn sách chính là hệ thống tư liệu phong phú được khai thác từ nhiều nguồn tại Việt Nam và Pháp. Trong đó có bản chụp bút tích thư Nguyễn Tất Thành gửi Tổng thống và Bộ trưởng Thuộc địa Pháp ngày 15/9/1911; ảnh chân dung Nguyễn Ái Quốc lưu tại cơ quan cảnh sát Pháp; hình ảnh Đại hội lần thứ XVIII của Đảng Xã hội Pháp tại Tours; tài liệu liên quan đến Hội Liên hiệp Thuộc địa và báo Le Paria; bản chụp trang đầu và trang cuối Tạm ước ngày 14/9/1946 có chữ ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ trưởng Marius Moutet; cùng nhiều bài báo, bức thư và tư liệu khác liên quan đến hoạt động của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh tại Pháp. Nếu đứng riêng lẻ, đó có thể chỉ là những tài liệu lưu trữ, nhưng khi được đặt cạnh nhau theo trình tự thời gian, chúng tạo thành một dòng chảy lịch sử, đưa người đọc theo dấu hành trình từ Nguyễn Tất Thành, Nguyễn Ái Quốc đến Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Giá trị của công trình cũng nằm ở khả năng kết nối các lớp tư liệu ấy. Người đọc không chỉ được xem những bức ảnh hay văn bản lịch sử, mà còn được dẫn dắt để hiểu mối quan hệ giữa từng chứng tích với những chuyển biến trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh. Đây là điểm làm nên sự khác biệt giữa một tuyển tập hình ảnh và một công trình tư liệu có hệ thống. Gần 300 tài liệu và hình ảnh trong sách không tồn tại như những mảnh rời, mà được sắp xếp theo một trục lịch sử và chủ đề rõ ràng, qua đó từng bước tái hiện mối quan hệ đặc biệt giữa Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh với nước Pháp.
Theo nội dung cuốn sách, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đã nhiều lần đến Pháp vào các giai đoạn 1911, 1917–1923, 1927 và 1946. Nước Pháp vì thế giữ một vị trí đặc biệt trong hành trình hoạt động và hình thành tư tưởng của Người. Đây là nơi Nguyễn Ái Quốc trực tiếp quan sát xã hội phương Tây, tiếp xúc với phong trào công nhân, đời sống chính trị, báo chí và giới trí thức Pháp; đồng thời suy ngẫm về những giá trị “Tự do – Bình đẳng – Bác ái”. Cũng tại Pháp, Người tiếp cận sâu hơn với chủ nghĩa Mác – Lênin và từng bước từ một người yêu nước tiến bộ trở thành một chiến sĩ xã hội chủ nghĩa. Qua hệ thống tư liệu được tuyển chọn, cuốn sách không chỉ cho thấy Nguyễn Ái Quốc đã làm gì tại Pháp, mà còn giúp người đọc hiểu rõ hơn nước Pháp đã giữ vị trí như thế nào trong một giai đoạn có ý nghĩa quyết định đối với con đường cách mạng của Người.
Một chi tiết đặc biệt đáng chú ý là tên gọi “Nguyễn Ái Quốc” xuất hiện trong hồ sơ của chính quyền Pháp vào năm 1919, sau khi bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” được gửi tới Hội nghị Hòa bình Versailles. Từ đó, cái tên Nguyễn Ái Quốc tiếp tục xuất hiện trong một hệ thống hồ sơ theo dõi rất lớn của cơ quan chức năng Pháp. Những tư liệu như vậy cho thấy giá trị đặc biệt của công tác sưu tầm và nghiên cứu. Một hồ sơ hành chính tưởng như khô khan có thể phản ánh cách một nhân vật được nhận diện ở một thời điểm lịch sử; một bức ảnh cảnh sát có thể trở thành chứng tích về hành trình hoạt động cách mạng; một trang báo có thể cho thấy tư tưởng của Nguyễn Ái Quốc đã đi vào đời sống chính trị Pháp như thế nào. Việc nhận ra giá trị của từng chi tiết nhỏ, xác minh và đặt chúng đúng vào bối cảnh là một quá trình đòi hỏi nhiều thời gian, kiến thức chuyên môn và sự kiên trì của cả tập thể làm sách.
Trọng tâm đặc biệt của tác phẩm là chuyến thăm Pháp năm 1946 của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khi đó, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời và đang đứng trước những thử thách vô cùng lớn. Trong bối cảnh ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến Pháp với mong muốn tìm kiếm giải pháp cho vấn đề độc lập và thống nhất của Việt Nam thông qua đối thoại và thương lượng. Những hình ảnh, văn bản và tư liệu được lựa chọn trong sách khắc họa một Hồ Chí Minh tại Paris không chỉ với tư cách nguyên thủ quốc gia, vị thượng khách của Chính phủ Pháp, mà còn là một nhà ngoại giao kiên định về mục tiêu độc lập dân tộc nhưng luôn nỗ lực tìm kiếm khả năng hòa bình.
Khi từng bức ảnh, từng văn kiện, từng trang báo được đặt đúng vào bối cảnh năm 1946, chúng không còn đơn thuần là minh họa mà trở thành những chứng cứ sống động giúp người đọc nhận diện rõ hơn tư tưởng và phong cách ngoại giao Hồ Chí Minh.
Một giá trị khác của cuốn sách là làm nổi bật cách Hồ Chí Minh phân biệt rõ giữa chủ nghĩa thực dân và nhân dân Pháp. Người đấu tranh kiên quyết chống chế độ thực dân nhưng đồng thời luôn dành tình cảm và sự trân trọng đối với nhân dân Pháp, văn hóa Pháp và những người bạn Pháp đã đồng hành với cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Việt Nam.
Trong nhiều giai đoạn khó khăn của lịch sử, Người vẫn đề cao khả năng đối thoại, lòng tin, sự bình đẳng và hợp tác giữa hai dân tộc. Chính chiều sâu ấy giúp người đọc hôm nay hiểu rằng nền móng của quan hệ Việt Nam – Pháp không chỉ được xây dựng từ những thỏa thuận ngoại giao, mà còn từ sự thấu hiểu giữa con người với con người, từ những mối quan hệ đã được vun đắp qua nhiều thập niên đầy biến động.
Cuốn sách được cấu trúc thành sáu phần theo trình tự lịch sử, từ những bước đầu của hành trình cứu nước những năm 1911–1917; giai đoạn Nguyễn Ái Quốc hoạt động tại Pháp và tìm thấy chân lý của chủ nghĩa Mác – Lênin; thời kỳ Người trở thành chiến sĩ tiên phong trong phong trào giải phóng dân tộc; sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và chuyến thăm Pháp năm 1946; quan hệ hữu nghị Việt – Pháp trong những giai đoạn tiếp theo; cho đến hành trình tiếp nối tư tưởng hòa bình, hữu nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cách cấu trúc ấy cho thấy rõ phương pháp của một công trình được xây dựng trên nền tảng tư liệu. Từ xác định chủ đề, lựa chọn trục lịch sử, tìm kiếm nguồn, xác minh thông tin đến hoàn thiện hệ thống chú dẫn, tất cả đều cho thấy công sức của một tập thể biên soạn làm việc trên cơ sở nghiên cứu và trách nhiệm đối với lịch sử.
Trong hành trình ấy, vai trò của Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch mang ý nghĩa nền tảng. Đây không chỉ là đơn vị tổ chức biên soạn cuốn sách, mà còn là nơi lưu giữ, nghiên cứu và phát huy một khối lượng di sản đặc biệt gắn với cuộc đời, tư tưởng, đạo đức và phong cách Hồ Chí Minh. Những tài liệu từ các nguồn khác nhau khi được tập hợp tại đây không chỉ được bảo tồn, mà còn được nghiên cứu, đối chiếu và đặt trong một hệ thống có tính liên tục. Chính nền tảng chuyên môn ấy đã giúp cuốn sách vượt ra khỏi phạm vi một tuyển tập ảnh để trở thành một công trình có chiều sâu tư liệu, phục vụ đồng thời nhu cầu nghiên cứu, giáo dục lịch sử và giới thiệu di sản Hồ Chí Minh tới công chúng trong nước và quốc tế.
Đằng sau thành quả ấy còn là công sức của nhiều cán bộ, cộng sự và những người tham gia vào quá trình hình thành cuốn sách. Có những công việc rất ít được nhìn thấy khi độc giả cầm một ấn phẩm hoàn chỉnh trên tay: tìm một nguồn tư liệu, xin tiếp cận một bản lưu trữ, kiểm tra lại một chú thích, xác định nhân vật trong một bức ảnh, so sánh các phiên bản của cùng một văn bản, dịch thuật, biên tập hay rà soát từng thông tin trước khi xuất bản. Mỗi khâu đều góp phần quyết định độ chính xác và giá trị lâu dài của công trình. Vì thế, “Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh với nước Pháp” cũng có thể được nhìn như kết quả của một quá trình lao động tập thể, nơi công sức của nhiều người cùng hội tụ để đưa những dấu vết của lịch sử trở lại với công chúng.
Việc xuất bản dưới hình thức song ngữ Việt – Pháp càng mở rộng ý nghĩa của công trình. Với độc giả Việt Nam, đây là cơ hội tiếp cận một hệ thống tư liệu có giá trị về hành trình của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh tại Pháp. Với độc giả Pháp và bạn bè quốc tế, cuốn sách mở ra một cách tiếp cận để hiểu sâu hơn về lịch sử Việt Nam, về hành trình giành độc lập của dân tộc Việt Nam và về những nền móng lịch sử của quan hệ Việt – Pháp. Đặc biệt với các thế hệ trẻ, lịch sử qua những bức ảnh, bút tích và tài liệu gốc có thể trở nên gần gũi hơn so với những mốc thời gian khô cứng, bởi họ có thể nhìn thấy những dấu vết cụ thể của một con người trong chính không gian và thời đại mà Người đã sống.
Nhân dịp Quốc khánh 2/9, “Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh với nước Pháp” vì thế không chỉ là một ấn phẩm kỷ niệm. Từ hành trình đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc đến những nỗ lực tìm kiếm hòa bình của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1946, từ những hồ sơ còn lưu giữ tại Pháp đến mối quan hệ hữu nghị Việt Nam – Pháp hôm nay, cuốn sách góp phần nhắc lại một giá trị xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh: độc lập dân tộc phải gắn với khát vọng hòa bình, và quan hệ bền vững giữa các quốc gia phải được xây dựng trên bình đẳng, tôn trọng và lòng tin. Đồng thời, phía sau mỗi trang sách còn là công sức của tập thể nhóm biên soạn và những cán bộ của Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch đã bền bỉ sưu tầm, nghiên cứu, gìn giữ và làm sống lại những chứng tích của quá khứ. Nhờ quá trình lao động ấy, những tài liệu từng nằm rải rác trong các kho lưu trữ đã được kết nối thành một câu chuyện lịch sử có hệ thống, để quá khứ không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục được đọc, được hiểu và được truyền lại cho các thế hệ sau.
