Khi bão Bualoi và Matmo đổ bộ vào Cao Bằng và Lạng Sơn vào cuối năm 2025, nhiều trường học và cộng đồng dân cư tại các khu vực miền núi xa xôi đã phải chịu những tác động nghiêm trọng. Mưa lớn gây lũ lụt, làm hư hỏng phòng học, cuốn trôi sách giáo khoa và tài liệu học tập, đồng thời khiến nhiều tuyến đường bị chia cắt. Để bảo đảm an toàn cho học sinh và cán bộ, giáo viên, nhiều trường buộc phải tạm thời đóng cửa.
Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, việc trường học đóng cửa không chỉ khiến việc học bị gián đoạn. Các em còn mất đi những sinh hoạt thường ngày, mối quan hệ với bạn bè, thầy cô và cảm giác ổn định, an toàn mà môi trường học đường mang lại. Điều này càng tạo thêm áp lực cho các gia đình và giáo viên vốn đã phải đối mặt với nhiều khó khăn sau thiên tai.
Phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, các cơ quan quản lý giáo dục địa phương và các trường học, UNESCO đã hỗ trợ khôi phục không gian học tập, tìm hiểu sâu hơn những khó khăn của các cộng đồng có đông đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời tăng cường năng lực của nhà trường trong việc chuẩn bị và quản lý các rủi ro có thể xảy ra trong tương lai.
Khôi phục không gian học tập an toàn
Đối với trẻ em trở lại trường sau thiên tai, lớp học không chỉ đơn thuần là một căn phòng. Đó là nơi các em gặp lại bạn bè, lấy lại sự tự tin và từng bước tìm lại nhịp sống bình thường. Để hỗ trợ quá trình phục hồi của các trường học, UNESCO phối hợp với Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (DTEA) thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo cung cấp bàn ghế, thiết bị và các nguồn lực giáo dục thiết yếu cho 8 trường tiểu học và trung học cơ sở. Nhờ đó, hơn 1.600 học sinh có thêm điều kiện học tập trong những môi trường an toàn, đầy đủ và thân thiện hơn, giúp các em tiếp tục việc học sau những trận lũ.
Thực tế cho thấy, phục hồi sau thiên tai không nên chỉ dừng lại ở việc sửa chữa cơ sở vật chất. Quan trọng không kém là khôi phục một môi trường học tập có khả năng hỗ trợ sức khỏe tinh thần, cảm giác an toàn và sự ổn định của học sinh.
Từ thực tế để chuẩn bị tốt hơn
Muốn chuẩn bị hiệu quả trước thiên tai, trước hết cần hiểu rõ những thách thức cụ thể mà nhà trường và cộng đồng đang phải đối mặt. Thông qua các cuộc tham vấn với học sinh, giáo viên, cán bộ quản lý trường học và chính quyền địa phương, UNESCO cùng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục đã phối hợp với các chuyên gia để đánh giá tác động của thiên tai trên nhiều phương diện.
Không chỉ cơ sở vật chất bị ảnh hưởng, thiên tai còn tác động đến việc dạy và học, công tác quản lý nhà trường và sức khỏe, tinh thần của những người duy trì hoạt động giáo dục.
Đánh giá cho thấy trong các tình huống khẩn cấp, giáo viên thường phải đảm nhiệm nhiều vai trò cùng lúc. Họ vừa là người dạy học, vừa trở thành người tư vấn, điều phối và là chỗ dựa tinh thần đáng tin cậy cho học sinh, trong khi bản thân họ cũng phải giải quyết những khó khăn do thiên tai gây ra đối với cuộc sống của chính mình.
Tại vùng sâu của Cao Bằng, cô Đinh Hồng Huệ, một giáo viên tiểu học thuộc cộng đồng dân tộc Tày, đang sống trong khu nhà công vụ dễ bị ảnh hưởng bởi mưa lớn và bão. Mỗi khi thời tiết khắc nghiệt xảy ra, mối quan tâm của cô không chỉ là sự an toàn của học sinh mà còn là việc bảo vệ bản thân và đồng nghiệp. Câu chuyện của cô cho thấy khả năng chống chịu trước thiên tai không chỉ là vấn đề của cơ sở vật chất. Đó còn là khả năng của con người và cả hệ thống giáo dục trong việc duy trì hoạt động, bảo vệ lẫn nhau và tiếp tục hỗ trợ học sinh trong những thời điểm khó khăn nhất.
Chủ động chuẩn bị cho những thách thức phía trước
Kinh nghiệm từ Cao Bằng và Lạng Sơn cho thấy một bài học quan trọng: khả năng chống chịu cần được xây dựng trước khi thiên tai xảy ra. Dựa trên kết quả đánh giá, UNESCO và Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục đã xây dựng các công cụ thực tiễn giúp các trường học: đánh giá những rủi ro có thể xảy ra; xây dựng kế hoạch ứng phó khẩn cấp;
duy trì việc học trong điều kiện gián đoạn; hỗ trợ sức khỏe tinh thần và đời sống tâm lý – xã hội của học sinh trong khủng hoảng.
Các công cụ này được thiết kế dành cho cán bộ quản lý và giáo viên, giúp chuyển những bài học rút ra từ các thiên tai gần đây thành những hành động cụ thể mà nhà trường có thể thực hiện trước, trong và sau khi xảy ra tình huống khẩn cấp.
Trong bối cảnh các hiện tượng thời tiết cực đoan và rủi ro liên quan đến biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, những nỗ lực này đánh dấu một sự chuyển biến quan trọng: từ chờ thiên tai xảy ra rồi mới ứng phó sang chủ động chuẩn bị để giảm thiểu tác động của thiên tai. Đầu tư cho công tác chuẩn bị ngay từ hôm nay sẽ giúp các trường học nâng cao khả năng bảo vệ học sinh, duy trì hoạt động giáo dục và bảo đảm quyền được học tập của trẻ em, ngay cả khi thiên tai xảy ra.
