Khi mỗi cá nhân đều có thể trở thành nhà sản xuất nội dung, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tạo ra hàng nghìn sản phẩm trong vài phút và nền tảng xuyên biên giới nắm quyền phân phối tới hàng chục triệu người dùng, phương thức quản lý văn hóa truyền thống đang đứng trước những giới hạn rõ rệt. Nghị quyết 80 và Nghị quyết 25 đặt ra yêu cầu đổi mới thể chế, công nghệ và phương thức quản trị, tiến tới xây dựng chủ quyền văn hóa số, chủ quyền dữ liệu và năng lực dự báo trong công tác tư tưởng.
___________________
 |
Trong nhiều năm, quản lý văn hóa và truyền thông chủ yếu được xây dựng trên một nguyên tắc tương đối rõ: Có chủ thể sản xuất, có sản phẩm, có đơn vị phát hành và có cơ quan quản lý.
Kỷ nguyên số đã làm cấu trúc đó thay đổi. Một cá nhân có điện thoại thông minh có thể trở thành “kênh truyền hình” với hàng triệu người theo dõi. Một tài khoản mạng xã hội có thể tạo ảnh hưởng lớn không kém cơ quan truyền thông địa phương. Một sản phẩm xuất bản có thể tồn tại dưới hàng chục định dạng: Sách giấy, ebook, audiobook, bản tóm tắt AI, podcast, video ngắn...
Đặc biệt, AI làm tốc độ tạo nội dung tăng đột biến. Điều đó tạo ra một nghịch lý: Số lượng nội dung tăng theo cấp số nhân nhưng năng lực kiểm duyệt thủ công chỉ tăng theo phép cộng. Nếu vẫn coi hậu kiểm từng sản phẩm là công cụ chủ yếu, hệ thống quản lý sẽ luôn đi sau.
 |
Giải pháp cho vấn đề này chính là phải nâng cấp từ quản lý sản phẩm sang quản trị hệ sinh thái. Quản lý đặt câu hỏi: Sản phẩm này có vi phạm hay không? Quản trị đặt câu hỏi rộng hơn: Môi trường nào tạo ra sản phẩm, ai phân phối, thuật toán nào khuếch đại, dữ liệu nào được sử dụng, trách nhiệm của nền tảng ở đâu và làm thế nào để khuyến khích nội dung tích cực phát triển? Cách tiếp cận này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của pháp luật, công nghệ, kinh tế, giáo dục và văn hóa.
Nghị quyết 80-NQ/TW xác định thể chế là khâu then chốt và yêu cầu bổ sung khung pháp lý để xử lý những vấn đề mới nảy sinh từ thực tiễn, trong đó có các vấn đề liên quan đến nghệ thuật, văn học, bản quyền và công nghiệp văn hóa. Nghị quyết 25-NQ/TW tiếp tục đặt yêu cầu rà soát hệ thống pháp luật về báo chí, xuất bản, thông tin, truyền thông, văn hóa, không gian mạng, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.
Hai nghị quyết đều chỉ rõ: Thể chế phải đi cùng tốc độ thay đổi của công nghệ.
 |
Thực tế ngành xuất bản Việt Nam đang cho thấy rất rõ sự chuyển dịch này. Tháng 6/2026, Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng chuyển đổi số, phần lớn quy trình xuất bản và phát hành được thực hiện trên môi trường số; xuất bản phẩm điện tử dự kiến chiếm khoảng 13–15% tổng số đầu sách hằng năm. Cùng với sách giấy sẽ ngày càng phổ biến sách điện tử, sách nói, sản phẩm đa phương tiện và chuỗi nội dung được phân phối trên nhiều nền tảng.
Sự thay đổi ấy kéo theo một yêu cầu quản lý hoàn toàn khác. Trong quá trình thảo luận sửa đổi Luật Xuất bản năm 2026, vấn đề đã được đặt ra theo hướng chuyển “từ quản lý từng cuốn sách sang quản trị toàn bộ vòng đời của nội dung xuất bản”, tăng quản lý dựa trên dữ liệu, công nghệ số và hậu kiểm. Đó chính là biểu hiện cụ thể của bước chuyển từ quản lý sản phẩm sang quản trị hệ sinh thái.
Một nội dung ngày nay có thể xuất phát từ cuốn sách giấy, được số hóa thành ebook, chuyển thành audiobook, được AI tóm tắt, trích dẫn trên mạng xã hội rồi tái tạo thành video. Nếu chỉ quản lý ở khâu xuất bản ban đầu, rất nhiều phần còn lại của “đời sống số” của tác phẩm sẽ nằm ngoài phương thức quản lý truyền thống.
 |
Trao đổi với Tạp chí Ngày Nay, ông Phạm Hữu Quang - Phó Trưởng ban Truyền thông Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Thông tin UNESCO nêu vấn đề: "AI tạo sinh đang đặt ra hàng loạt câu hỏi mới. Ai là tác giả của một bức tranh do AI tạo? Dữ liệu nào được sử dụng để huấn luyện hệ thống? Nếu AI mô phỏng phong cách của một họa sĩ, nhà văn hay nhạc sĩ, quyền lợi của người sáng tạo được bảo vệ thế nào? Nếu AI tạo ra tác phẩm xuyên tạc lịch sử hoặc giả mạo một nhân vật, trách nhiệm pháp lý thuộc về người nhập lệnh, đơn vị cung cấp hệ thống hay nền tảng phân phối? Đó không còn là các câu hỏi thuần túy công nghệ. Chúng liên quan trực tiếp tới luật sở hữu trí tuệ, đạo đức sáng tạo, quyền nhân thân và an ninh văn hóa".
 |
Vì vậy, Việt Nam cần sớm hình thành các tiêu chuẩn về minh bạch nội dung AI, dấu hiệu nhận diện nội dung tổng hợp, trách nhiệm của người khai thác AI và nghĩa vụ của nền tảng đối với nội dung giả mạo gây hậu quả xã hội. Nguyên tắc nên rõ ràng: Khuyến khích AI phục vụ sáng tạo nhưng không để AI trở thành vùng miễn trách nhiệm.
Một thách thức thực tế khác là bản quyền số. Thực tế thời gian qua ghi nhận tình trạng xâm phạm bản quyền xuất bản trên môi trường số ngày càng tinh vi, xuyên biên giới và được hỗ trợ bởi công nghệ mới, đặt ra yêu cầu chuyển từ xử lý bị động sang quản trị quyền bằng cả pháp lý và công nghệ.
 |
Cũng trong 6 tháng đầu năm 2026, Bộ Công an thông tin về việc điều tra nhiều vụ án liên quan đến xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên nền tảng số, trong đó có lĩnh vực âm nhạc.
Những ví dụ ấy cho thấy chuyển đổi số chỉ bền vững khi đi cùng một “hạ tầng niềm tin”: Định danh nội dung, xác định nguồn gốc, bảo vệ quyền tác giả và phân định trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi phân phối.
 |
Nếu dữ liệu là “nguyên liệu” của AI thì dữ liệu văn hóa chính là nguyên liệu để hình thành những hệ thống có khả năng hiểu và tái tạo văn hóa Việt Nam. Bởi vậy, một nhiệm vụ quan trọng là xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa quốc gia. Tài liệu lịch sử, văn kiện, sách quý, phim tư liệu, di sản phi vật thể, tiếng nói, chữ viết, âm nhạc dân gian, mỹ thuật, kiến trúc… cần được số hóa một cách có hệ thống. Không chỉ để lưu trữ, quan trọng hơn, dữ liệu đó phải có khả năng trở thành nền tảng cho giáo dục, nghiên cứu, sáng tạo và phát triển các sản phẩm AI của Việt Nam.
 |
Nghị quyết 25-NQ/TW đặt mục tiêu hoàn thiện hệ sinh thái dữ liệu và hạ tầng phục vụ công tác tư tưởng, đồng thời yêu cầu dữ liệu lưu trữ trên hạ tầng trong nước nhằm bảo đảm chủ quyền dữ liệu quốc gia. Có thể thấy, chủ quyền dữ liệu là điều kiện ngày càng quan trọng của chủ quyền văn hóa. Nếu dữ liệu lịch sử và văn hóa của một quốc gia chủ yếu được lưu giữ, xử lý và giải thích bởi các hệ thống bên ngoài thì khả năng tự chủ trong việc kể câu chuyện của chính mình sẽ bị ảnh hưởng.
Ở chiều tích cực, nhiều thiết chế văn hóa Việt Nam đang chủ động số hóa di sản. Tại Hội Báo toàn quốc 2025, toàn bộ hơn 1.500m² không gian của Bảo tàng Báo chí Việt Nam cùng hàng trăm hiện vật đã được số hóa thành không gian VR360 và mô hình 3D tương tác. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện cũng duy trì hệ thống tham quan 3D; nhiều bảo tàng khác triển khai QR, AR, VR và dữ liệu đa phương tiện.
Đây không đơn thuần là đổi mới hình thức trưng bày. Mỗi hiện vật được số hóa đúng chuẩn cũng đồng thời tạo thêm một đơn vị dữ liệu cho kho dữ liệu văn hóa Việt Nam trong tương lai.
 |
Một trong những vấn đề khó nhất của quản trị hiện nay là các nền tảng hoạt động xuyên biên giới. Họ cung cấp dịch vụ tại Việt Nam, khai thác dữ liệu người dùng Việt Nam và có khả năng ảnh hưởng mạnh đến thị trường văn hóa Việt Nam nhưng hệ thống thuật toán thường thiếu minh bạch.
Trong tương lai, quản trị nền tảng cần tiến tới một nguyên tắc rõ ràng: Quyền tiếp cận thị trường phải đi cùng trách nhiệm đối với xã hội sở tại. Trách nhiệm đó bao gồm tuân thủ pháp luật; phản ứng nhanh với nội dung vi phạm; minh bạch hơn về quảng cáo, tài khoản tự động, nội dung do AI tạo; bảo vệ trẻ em; tôn trọng bản quyền và tạo cơ chế để cơ quan có thẩm quyền xử lý rủi ro thông tin.
Nhưng quản lý nền tảng bên ngoài mới là một nửa bài toán, nửa còn lại là phải tăng năng lực của hệ sinh thái Việt Nam.
 |
Nếu các sản phẩm số trong nước kém hấp dẫn, công chúng sẽ tự nhiên tìm đến sản phẩm khác. Do đó, chiến lược văn hóa số không thể chỉ dựa vào quản lý. Phải phát triển doanh nghiệp văn hóa, công nghiệp nội dung, điện ảnh, game, hoạt hình, sách số, âm nhạc số và các nền tảng công nghệ Việt Nam.
Nghị quyết 80-NQ/TW đặt mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trở thành một trụ cột phát triển, với định hướng xây dựng các thương hiệu, tổ hợp sáng tạo và sản phẩm có khả năng cạnh tranh quốc tế.
Đây không chỉ là câu chuyện GDP. Mỗi sản phẩm văn hóa Việt Nam có sức cạnh tranh là một kênh chuyển tải giá trị Việt Nam. Nếu muốn thế giới hiểu Việt Nam, chúng ta cần chủ động kể câu chuyện Việt Nam bằng những sản phẩm mà công chúng thế giới muốn xem, muốn đọc, muốn nghe.
Quản trị hiện đại còn đòi hỏi khả năng phát hiện sớm. Các điểm nóng tư tưởng, thông tin sai lệch hay khủng hoảng truyền thông thường để lại dấu vết dữ liệu trước khi bùng phát: Sự tăng đột biến của từ khóa, tài khoản, nhóm nội dung hoặc mạng lưới chia sẻ.
 |
Nghị quyết 25-NQ/TW yêu cầu kết hợp điều tra xã hội học với dữ liệu số, AI và dữ liệu lớn để phân tích, dự báo, cảnh báo sớm tình hình tư tưởng, dư luận xã hội; đồng thời sử dụng AI trong phát hiện, xác minh và xử lý nội dung vi phạm. Đây là một thay đổi có tính phương pháp. Công tác tư tưởng không thể chỉ “đọc báo cáo dư luận” mà phải tiến tới phân tích dữ liệu dư luận. Không chỉ biết điều gì đang xảy ra, mà phải dự báo điều gì có khả năng xảy ra.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng trong môi trường số không thể chỉ dựa trên biện pháp đấu tranh trực tiếp. Một thể chế tốt, một môi trường sáng tạo lành mạnh, một hệ thống dữ liệu đáng tin cậy, những nền tảng đủ năng lực cạnh tranh và một bộ máy có khả năng dự báo chính là những lớp phòng vệ căn bản.
Khi đó, quản lý nhà nước không đứng ở cuối chuỗi để xử lý sản phẩm xấu mà hiện diện từ đầu để kiến tạo môi trường trong đó sản phẩm tốt có cơ hội phát triển. Và từ đây dẫn tới vấn đề then chốt tiếp theo: Muốn thắng trên mặt trận văn hóa không chỉ cần quản trị tốt, mà phải tạo ra nội dung đủ sức hấp dẫn và dẫn dắt xã hội.
AI không chỉ tạo thêm một công cụ mới cho ngành văn hóa mà còn đang thay đổi chính cấu trúc của quá trình sáng tạo, phân phối và tiếp nhận. Vì vậy, đổi mới quản trị không thể dừng ở việc đưa công nghệ vào mô hình quản lý cũ. Cần chuyển từ quản lý sản phẩm sang quản trị hệ sinh thái, từ hậu kiểm sang dự báo, từ dữ liệu phân tán sang chủ động kiến tạo hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia.
Đây là điều kiện để vừa phát huy cơ hội phát triển văn hóa trong kỷ nguyên số, vừa bảo đảm chủ quyền văn hóa, quyền lợi của người sáng tạo và nền tảng tư tưởng của Đảng. Một mô hình quản trị hiện đại không chỉ xử lý rủi ro tốt hơn mà còn phải tạo môi trường để những giá trị tốt có khả năng phát triển nhanh hơn.
Bích Ngọc - Thúy Hà
