Theo báo Bưu điện Hoa Nam buổi sáng ngày 24/2, Trung Quốc thông báo bổ sung 20 thực thể Nhật Bản vào danh sách kiểm soát xuất khẩu và thêm 20 doanh nghiệp, tổ chức khác vào danh sách theo dõi, động thái được giới phân tích đánh giá là bước leo thang mới trong căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn châu Á.
Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết các nhà xuất khẩu Trung Quốc bị cấm cung cấp hàng hóa lưỡng dụng cho các thực thể nằm trong danh sách kiểm soát. Hàng hóa lưỡng dụng là những sản phẩm có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự. Ngoài ra, các nhà xuất khẩu nước ngoài cũng không được phép chuyển giao các mặt hàng này nếu sản phẩm được sản xuất tại Trung Quốc.
Trong số các thực thể bị đưa vào danh sách kiểm soát có các công ty con của các tập đoàn Mitsubishi Heavy Industries, Kawasaki Heavy Industries và IHI, cùng Học viện Phòng vệ Quốc gia Nhật Bản (NDA). Đây là các đơn vị tham gia sâu vào nghiên cứu, phát triển và sản xuất thiết bị quân sự, từ tàu chiến, máy bay cho đến radar và tên lửa của Nhật Bản.
Song song với đó, 20 thực thể khác bị đưa vào danh sách theo dõi, trong đó có hãng xe Subaru, vốn có bộ phận hàng không vũ trụ tham gia sản xuất quốc phòng, cùng Sumitomo Heavy Industries và Viện Khoa học Tokyo. Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, các đơn hàng xuất khẩu bị xác định là góp phần tăng cường năng lực quân sự của Nhật Bản sẽ không được phê duyệt.
Bắc Kinh khẳng định các biện pháp này hoàn toàn hợp pháp và nhằm ngăn chặn xu hướng tái vũ trang của Tokyo. Cơ quan này cho rằng động thái chỉ nhắm vào một số ít thực thể và không ảnh hưởng đến trao đổi kinh tế - thương mại bình thường giữa hai nước.
Căng thẳng song phương gia tăng trong những tháng gần đây, đặc biệt sau một phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi hồi tháng 11/2025 liên quan Đài Loan, trong đó bà đề cập khả năng các diễn biến an ninh tại khu vực này có thể đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với Nhật Bản và buộc Tokyo phải cân nhắc các biện pháp ứng phó phù hợp.
Bị hạn chế bởi hiến pháp hậu chiến, Nhật Bản trong những năm gần đây đẩy mạnh nỗ lực nâng cao vị thế trong cấu trúc an ninh toàn cầu và tăng đầu tư cho liên minh hiệp ước với Mỹ. Chính phủ của bà Takaichi thể hiện rõ ý định nới lỏng hạn chế xuất khẩu quốc phòng và tăng tốc đầu tư vào ngành công nghiệp quân sự.
Sau cuộc bầu cử hồi đầu tháng 2/2026, liên minh cầm quyền hiện nắm hơn hai phần ba số ghế tại quốc hội, tạo dư địa chính trị lớn hơn cho việc gia tăng chi tiêu quốc phòng. Ngân sách quân sự kỷ lục được thông qua cuối năm ngoái dự kiến đưa mức chi lên 2% GDP trước thời hạn năm 2027.
Giới phân tích nhận định các biện pháp mới cho thấy Bắc Kinh đang sử dụng công cụ kiểm soát xuất khẩu một cách tinh chỉnh hơn. Thay vì gây sức ép trực tiếp lên chính phủ Nhật Bản, Trung Quốc chuyển sang nhắm mục tiêu cụ thể vào các thực thể trong chuỗi cung ứng quốc phòng. Ông Minoru Nogimori thuộc Viện Nghiên cứu Nhật Bản cho rằng cách tiếp cận này có thể làm gia tăng lo ngại về lợi nhuận và gián đoạn chuỗi cung ứng tại các doanh nghiệp bị ảnh hưởng.
Các chuyên gia tại Trung Quốc nhận định việc siết kiểm soát là cần thiết để ngăn chặn rủi ro an ninh quốc gia, trong bối cảnh Tokyo thúc đẩy hợp tác với các quốc gia cùng quan điểm nhằm đối trọng với Trung Quốc. Trong khi đó, nhà phân tích Xu Tianchen của tổ chức Economist Intelligence Unit lưu ý Nhật Bản vẫn phụ thuộc vào Trung Quốc về đất hiếm, nguyên liệu quan trọng cho ngành công nghệ và quốc phòng dù đã xây dựng chuỗi cung ứng riêng.
Theo một số nhà quan sát, các lĩnh vực hàng không vũ trụ, ô tô và bán dẫn của Nhật Bản có thể đối mặt với chậm trễ nguồn cung và chi phí gia tăng. Tuy nhiên, do các biện pháp hiện nay chủ yếu tập trung vào các thực thể liên quan đến quốc phòng, tác động lan sang khu vực dân sự được cho là ở mức hạn chế trong giai đoạn đầu.
Động thái mới phản ánh xu hướng cạnh tranh chiến lược ngày càng sâu sắc giữa hai nước, trong bối cảnh môi trường an ninh khu vực Đông Á tiếp tục biến động và các nền kinh tế lớn gia tăng sử dụng công cụ thương mại vì mục tiêu địa chính trị.
