Chính phủ Bỉ có kế hoạch thành lập một ủy ban chuyên gia với Cộng hòa Dân chủ Congo để quyết định số phận của hàng nghìn hiện vật trong bảo tàng mà Bỉ từng mua lại trong thời kỳ thuộc địa, nhằm thực hiện những thay đổi đầu tiên vào năm 2022.
Bộ luật trên sẽ mở đường cho một ủy ban chung và việc hồi hương các di sản của Congo trong các bộ sưu tập liên bang đang trên đà được quốc hội Bỉ thông qua vào cuối năm 2021. Một thỏa thuận song phương với DRC sau đó sẽ thiết lập khuôn khổ cho ủy ban.
"Bản chất của cách tiếp cận là xây dựng một cuộc đối thoại", Thomas Dermine, Quốc vụ khanh phụ trách chính sách khoa học của Bỉ, người từng tiết lộ kế hoạch thay thế vào mùa hè năm ngoái và thực hiện chuyến thăm chính thức tới DRC vào tháng 11 cho biết. “Chúng tôi hy vọng rằng năm 2022 sẽ là một thời điểm quan trọng.”
Vào năm 1885, Vua Leopold II đã phát động cuộc khai thác thuộc địa tại Congo, một lãnh thổ rộng lớn ở miền Trung Phi, có diện tích gấp 80 lần nước Bỉ. Sau Chính phủ Bỉ sáp nhập lãnh thổ này vào bản đồ năm 1908 với tên gọi Congo thuộc Bỉ và hoàn toàn kiểm soát cho đến năm 1960. Trong suốt thời kỳ chiếm đóng, các nhà thám hiểm, truyền giáo, binh lính người Bỉ, đại diện của Leopold II và các thương gia đã mang về Bỉ những món đồ mà họ đã đánh cắp, mua hoặc có được.
Di sản châu Phi ở phương Tây
Kho lưu trữ lớn nhất của các di sản thời kỳ Congo là thuộc địa của Bỉ là Bảo tàng Hoàng gia Trung Phi (Tervuren), với bộ sưu tập bao gồm 120.000 đồ tạo tác, cùng với hàng nghìn mẫu vật và tài liệu gốc. Khoảng 85% bộ sưu tập đến từ khu vực hiện là DRC. Phần còn lại là di sản đến từ Burundi và Rwanda ngày nay. Chính lãnh đạo của bảo tàng cũng thừa nhận trong một tuyên bố trên trang web rằng: "theo một cách không bình thường, công chúng có thể tìm thấy một lượng lớn di sản văn hóa châu Phi ở phương Tây”.
 |
Một số di sản văn hóa của Congo đang được lưu giữ tại Bỉ. Ảnh: The art newspaper. |
Dermine cho biết ủy ban mới sẽ phân loại các hiện vật thành ba loại: những đồ vật đã bị cướp phá một cách rõ ràng và quyền sở hữu phải được chuyển ngay lập tức cho DRC; những tài sản được mua lại một cách hợp pháp và có thể vẫn thuộc sở hữu công cộng của Bỉ; và những loại có xuất xứ không rõ ràng.
Các hiện vật thuộc danh mục không rõ ràng ban đầu sẽ vẫn thuộc quyền sở hữu của Bỉ nhưng tình trạng pháp lý của chúng sẽ dần được thay đổi để chúng không còn là “bất khả chuyển nhượng” - động thái có nghĩa di sản được xóa khỏi bộ sưu tập của quốc gia.
Theo Dermine, chính sách của Bỉ thừa nhận tất cả các hiện vật được đưa vào bộ sưu tập quốc gia trong thời kỳ thuộc địa đều có thể đủ điều kiện để chuyển đổi lại. Đây là một bước mà ông mô tả là "quan trọng và mang tính biểu tượng cao, bởi điều này cho phép chúng tôi thừa nhận rằng chế độ thuộc địa là mô hình chính trị về cơ bản không bình đẳng và ảnh hưởng đến các điều khoản chuyển nhượng”.
Tuy nhiên, điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với một cơn lũ hồi hương các di sản về Congo. “Chúng tôi đang thực hiện dự án theo cách thức phân chia thành từng giai đoạn và kéo dài công việc trong nhiều năm, vì vậy mục đích không phải là đưa quá nhiều hiện vật hồi hương ngay trong đợt đầu,” Dermine nói. “Trọng tâm trong thời gian tới là những di sản cần thiết để hoàn thành các bộ sưu tập quốc gia của Congo. Chúng tôi sẽ tập trung vào những di vật rất cụ thể, có giá trị biểu tượng cao nhất ”.
Dermine cho biết kế hoạch trên phù hợp với mong muốn của chính phủ Congo và Félix Tshisekedi, chủ tịch DRC, từng nói rằng ông muốn việc hồi hương được tiến hành "một cách có tổ chức" để đảm bảo việc bảo quản tốt nhất các di sản.
Cho đến nay, khoảng 1.000 hiện vật trong Bảo tàng Hoàng gia Trung Phi được xác định là đã bị cướp phá. Hai di sản dự kiến sẽ hồi hương sớm nhất trong năm 2022 là tượng Nkisi Nkondi, một tượng làm bằng gỗ và đinh từng bị một thương nhân người Bỉ cướp phá trong cuộc tấn công năm 1878 chống lại tù trưởng Ne Kuko, và một chiếc mặt nạ Luba bằng gỗ, bị quân đội Bỉ cướp bóc năm 1896.
Dermine cung cấp thêm thông tin rằng các cuộc đàm phán liên chính phủ cũng sẽ cụ thể hóa những hỗ trợ mà Bỉ có thể cung cấp cho DRC về việc mở rộng cơ sở hạ tầng và năng lực quản lý của các bảo tàng trong nước. Và Bảo tàng Quốc gia DRC đã được mở cửa vào năm 2019 tại Kinshasa, do Cơ quan Hợp tác Hàn Quốc tài trợ.
