Doanh nghiệp phải kê khai, giải trình khi thay đổi giá
Trả lời câu hỏi của phóng viên tại Họp báo Bộ Công Thương quý III/2026 về những vẫn đề đặt ra tại dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu, bà Nguyễn Thuý Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, Dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu được xây dựng trong thời gian 2 năm. Đây là nghị định có tác động sâu rộng đến đời sống nhân dân, hoạt động sản xuất, kinh doanh và xã hội, nên dự thảo đã 4 lần lấy ý kiến thành viên Chính phủ.
Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Công Thương tiếp tục lấy ý kiến các đối tượng liên quan để hoàn thiện dự thảo. Ngày 30/9 vừa qua, Bộ Công Thương đã tổ chức hội nghị lấy ý kiến rộng rãi các đối tượng liên quan, gồm doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, doanh nghiệp sản xuất xăng dầu, doanh nghiệp bán buôn, bán lẻ và các đối tượng khác.
Về việc kiểm soát, giám sát giá xăng dầu khi doanh nghiệp được trao quyền quyết định giá, mục tiêu xuyên suốt khi xây dựng dự thảo là giá xăng dầu được bám sát theo cơ chế thị trường và có sự quản lý của Nhà nước.
Dự thảo trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp tính toán giá bán theo công thức do Nhà nước quy định. Một trong những công cụ để Nhà nước giám sát giá là doanh nghiệp phải kê khai công thức tính, các yếu tố cấu thành giá và giải trình việc biến động khi thay đổi giá với cơ quan nhà nước.
Việc kê khai được thực hiện trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng và sẽ được hoàn chỉnh, áp dụng trên cả nước. Hệ thống này sẽ có các cảnh báo đối với những yếu tố bất thường để các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Công Thương và Bộ Công Thương giám sát, từ đó thực hiện kiểm tra, giám sát thường xuyên khi doanh nghiệp thay đổi giá bán.
Hệ thống cảnh báo cũng sẽ kịp thời thông tin đến các Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường để biết thương nhân nào có kê khai nhưng không giải trình được đầy đủ các yếu tố biến động làm tăng hoặc giảm giá.
Về nguyên tắc tần suất hoặc biên độ thay đổi giá, khi doanh nghiệp thay đổi giá phải có căn cứ nhất định. Nhà nước sẽ không điều hành giá theo hàng tuần nữa. Doanh nghiệp sẽ căn cứ vào chi phí kinh doanh thực tế, các lô hàng mua bán thực tế để xác định giá và có thể thay đổi giá theo hoạt động kinh doanh của mình. Khi thay đổi giá, doanh nghiệp phải kê khai giá với Nhà nước.
Tuy nhiên, việc thay đổi giá phải có căn cứ, chẳng hạn một trong các yếu tố hình thành giá có sự thay đổi như chi phí đầu vào, lợi nhuận hoặc chi phí định mức. Trong các yếu tố hình thành giá, có một yếu tố chi phí định mức mà Nhà nước vẫn giữ để doanh nghiệp đưa vào công thức tính.
Ngoài ra, khi Nhà nước sử dụng công cụ bình ổn giá xăng dầu thì doanh nghiệp cũng căn cứ vào đó để thay đổi giá. Đây là những công cụ và nguyên tắc đang được thiết kế để quản lý giá xăng dầu khi doanh nghiệp được trao quyền quyết định giá.
Về nguy cơ “mua cao, bán cao” hoặc “mua thấp, bán thấp”, không thể quy định cứng nhắc rằng mua cao thì bán cao, mua thấp thì bán thấp. Điều này đặc biệt khó đối với mặt hàng xăng dầu.
Khi doanh nghiệp mua hàng về kho nhưng chưa bán hết, có thể tiếp tục nhập lô hàng khác. Lô hàng mua thấp có thể được nhập chung với lô hàng mua sau. Do đó, việc quy định cứng nhắc rất khó phân biệt. Vì vậy, việc quy định giá phải hướng tới một cơ chế giá có tính thị trường hơn, trong đó doanh nghiệp được chủ động và chịu trách nhiệm về quyết định giá, đồng thời tuân thủ các nguyên tắc về minh bạch, bám sát thị trường và cạnh tranh.
"Mục tiêu trong điều hành giá là giá bán của doanh nghiệp phải bám sát tín hiệu thị trường, đồng thời mục tiêu cao nhất là bảo đảm nguồn cung và an ninh năng lượng", bà Nguyễn Thuý Hiền khẳng định.
Nâng yêu cầu về tổng nguồn đối với thương nhân đầu mối
Trả lời về việc nâng mức tổng nguồn tối thiểu đối với thương nhân đầu mối lên 300.000 m³/tấn mỗi năm, bà Nguyễn Thuý Hiền cho biết, nội dung này nằm trong chỉ đạo chung của Chính phủ về việc xây dựng các nghị định kinh doanh xăng dầu, trong đó phải tái cơ cấu đầu mối và nâng cao năng lực của các thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu khi tham gia thị trường.
Trước đây, hạn mức tối thiểu hằng năm được phân giao cho các doanh nghiệp dựa trên mức thực hiện của doanh nghiệp. Tuy nhiên, cách này chưa thể hiện rõ năng lực của thương nhân đầu mối, bởi có những doanh nghiệp thực hiện tổng nguồn ở mức rất thấp.
Trong khi đó, thương nhân đầu mối phải là những doanh nghiệp có đủ năng lực để bảo đảm cung ứng hàng hóa, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng cho đất nước. Vì vậy, Bộ tính toán và nâng điều kiện đối với thương nhân đầu mối, theo đó phải đáp ứng tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³/tấn mỗi năm.
Hiện nay, có khoảng hơn một nửa số thương nhân đầu mối đạt mức này. Tuy nhiên, không có nghĩa hơn một nửa số doanh nghiệp còn lại sẽ bị loại ngay khi quy định được áp dụng. Nếu doanh nghiệp vẫn có nhu cầu đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng hoạt động phân phối và tiếp tục tham gia thị trường xăng dầu thì phải tiếp tục đầu tư, mở rộng hệ thống để đạt yêu cầu.
Do đó, chưa thể nói sẽ có bao nhiêu doanh nghiệp bị loại. Việc đặt ra mức tổng nguồn tối thiểu nhằm tạo ngưỡng để bảo đảm tổng nguồn trong nước và an ninh năng lượng, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp phải nỗ lực để đáp ứng.
“Về ý kiến lo ngại thương nhân đầu mối có thể chi phối giá bán và gây bất lợi cho doanh nghiệp bán lẻ, theo thiết kế của dự thảo, không phải chỉ thương nhân đầu mối được quyết định giá. Thương nhân đầu mối và các thương nhân phân phối hoạt động độc lập đều được quyết định giá.
Như vậy, thị trường sẽ có sự cạnh tranh về giá giữa thương nhân đầu mối và các thương nhân độc lập. Với việc giảm tầng trung gian từ ba tầng xuống còn hai tầng, thị trường sẽ có thêm số lượng doanh nghiệp tham gia”, bà Nguyễn Thuý Hiền cho hay.
Theo dự kiến, nếu doanh nghiệp thực hiện ngay theo quy định của nghị định và chuyển đổi mô hình, có thể có hơn 10.500 thương nhân phân phối chuyển đổi để hoạt động theo mô hình này. Khi đó, thị trường sẽ có sự cạnh tranh mạnh hơn.
Vì vậy, khó có khả năng thương nhân đầu mối chi phối hoàn toàn giá bán. Đặc biệt tại các vùng sâu, vùng xa, nơi các thương nhân phân phối hoạt động trên địa bàn, sự cạnh tranh cũng sẽ diễn ra.
Liên quan đến lo ngại các doanh nghiệp có thể bắt tay, thông đồng để nâng giá, trong quá trình hoàn thiện dự thảo, Bộ cũng đã tiếp thu ý kiến tại hội nghị ngày 30 và ý kiến của các doanh nghiệp, cá nhân gửi đến. Bộ đã bổ sung các quy định về xử lý hành vi thỏa thuận cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh.
Về bảo đảm nguồn cung xăng dầu trong bối cảnh hiện nay, tình hình Trung Đông vẫn diễn biến phức tạp. Đối với những người làm kinh doanh xăng dầu, diễn biến thay đổi liên tục theo hướng tích cực rồi lại không tích cực gây khó khăn cho các cơ quan quản lý.
Ngay từ khi chiến tranh Trung Đông diễn ra, Bộ Công Thương đã chủ động xây dựng các phương án ứng phó. Trong bối cảnh hiện nay, nguồn cung trong nước vẫn được bảo đảm. Các doanh nghiệp đang bám sát tình hình thực hiện tổng nguồn. Bên cạnh đó, tồn kho của các nhà máy hiện nay đang ở mức cao, do đó nguồn cung sẽ được bảo đảm.
Về giá xăng dầu, giá vẫn tiếp tục được điều hành bám sát giá thế giới, đồng thời sử dụng linh hoạt các biện pháp điều hành. Chính phủ tiếp tục gia hạn việc giảm thuế suất nhập khẩu cũng như thuế giá trị gia tăng đối với mặt hàng xăng dầu để hỗ trợ giá. Bộ Công Thương cũng điều hành linh hoạt, tiếp tục sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu khi cần thiết.
“Từ nay đến cuối năm, Bộ Công Thương đã cân đối tổng nguồn và cơ bản sẽ đáp ứng đủ xăng dầu phục vụ sản xuất, kinh doanh. Giá xăng dầu tiếp tục được điều hành bám sát giá thế giới, đồng thời linh hoạt sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu khi cần thiết”, bà Nguyễn Thuý Hiền nhấn mạnh.
