Vùng biển ấm ngoài khơi Brazil hiện là một trong những khu vực sinh sản lớn nhất của cá voi lưng gù Nam Đại Tây Dương. Tại đây, những con đực cạnh tranh để giành bạn tình, trong khi cá voi cái sinh con và nuôi dưỡng cá voi non. Sự hồi sinh này đặc biệt rõ nét tại quần đảo Abrolhos, ngoài khơi bang Bahia, nơi mỗi năm có hàng trăm con cá voi lưng gù tìm đến. Đây cũng là địa điểm các nhà khoa học Brazil tiến hành nghiên cứu, theo dõi quần thể và tìm hiểu hành trình di cư của loài động vật biển có vú này. Ông Enrico Marcovaldi - người sáng lập Viện Cá voi lưng gù (IBJ) - nhớ lại rằng cách đây khoảng 40 năm, gần như không ai biết đến sự hiện diện của cá voi ở ngoài khơi Brazil. Vào thời điểm đó, chúng giống như những huyền thoại và chính ông cũng từng nhầm một con cá voi lưng gù là tảng đá trong lần đầu nhìn thấy.
Quần thể cá voi lưng gù bắt đầu phục hồi mạnh mẽ sau khi lệnh cấm quốc tế đối với hoạt động săn bắt cá voi thương mại có hiệu lực vào năm 1986. Một năm sau, Brazil ban hành lệnh cấm hoạt động này ở trong nước, đồng thời đưa khu vực sinh sản của cá voi tại Abrolhos vào diện bảo vệ. Đến năm 2014, cá voi lưng gù được đưa ra khỏi danh sách các loài bị đe dọa của Brazil. Kể từ đó, quần thể loài này tiếp tục tăng lên.
Sự phục hồi của cá voi lưng gù cũng mở ra cơ hội quý giá cho các nhà khoa học nghiên cứu hành vi và hành trình di cư của chúng. Những cá thể trưởng thành có thể dài tới 16m và trọng lượng nặng bằng 6 con voi.
Tại quần đảo Abrolhos, các nhà nghiên cứu sử dụng những mẫu da và mô mỡ để xác định mối quan hệ huyết thống giữa các cá thể voi lưng gù. Nhà sinh vật học Fabio Fontes sử dụng một mũi tên đặc biệt để lấy mẫu từ lưng cá voi. Phân tích các mẫu này giúp các nhà khoa học phát hiện một cá thể cá voi sinh ra tại Abrolhos có quan hệ họ hàng với một cá thể voi lưng gù được phát hiện tại Nam Georgia, hòn đảo xa xôi cách đó khoảng 4.000 km về phía Nam. Phát hiện này góp phần làm rõ tuyến đường di cư của loài cá voi có một trong những hành trình di cư dài nhất trong thế giới động vật có vú.
Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang giúp đẩy nhanh quá trình nghiên cứu. Mỗi con cá voi lưng gù có những hoa văn màu trắng độc đáo ở mặt dưới đuôi, giống như dấu vân tay, cho phép các nhà khoa học nhận diện từng cá thể qua ảnh. Trước đây, việc đối chiếu hình ảnh cần nhiều người và hàng giờ làm việc. Nay, nền tảng AI Happy Whale (Cá voi hạnh phúc) có thể thực hiện công việc này chỉ trong vài giây. Hệ thống đã nhận diện khoảng 8.300 cá voi lưng gù tại Brazil. Công nghệ này cũng giúp các nhà khoa học phát hiện một kỷ lục thế giới: một cá thể được nhận diện ngoài khơi Brazil sau đó được phát hiện cách đó hơn 15.000 km, ở vùng biển ngoài khơi bờ Đông Australia. Ông Milton Marcondes - điều phối viên nghiên cứu của IBJ - cho rằng phát hiện trên cho thấy các quần thể cá voi ở Nam bán cầu có mối liên hệ với nhau chặt chẽ hơn nhiều so với những gì giới khoa học từng hình dung.
Tuy quần thể đã phục hồi mạnh mẽ, nhưng cá voi lưng gù vẫn phải đối mặt với nhiều mối đe dọa, trong đó có tàu thuyền, lưới đánh cá và tình trạng nước biển ấm lên do biến đổi khí hậu. Nhiệt độ đại dương tăng có thể ảnh hưởng đến nguồn nhuyễn thể - nguồn thức ăn quan trọng của cá voi lưng gù - qua đó đe dọa sự phục hồi lâu dài của loài này.
Trong 30 năm qua, IBJ nhận được hỗ trợ tài chính từ tập đoàn dầu khí quốc gia Brazil Petrobras, đơn vị cũng tham gia nhiều dự án phục hồi các loài động vật hoang dã tại nước này. Tháng 10 tới, quần đảo Abrolhos dự kiến được tổ chức Mission Blue (Sứ mệnh Xanh dương), do nhà hải dương học Sylvia Earle sáng lập, công nhận là “Điểm Hy vọng” (Hope Spot) nhằm ghi nhận giá trị đa dạng sinh học và tầm quan trọng của khu vực đối với công tác bảo tồn biển.
