Hành trình quen thuộc đang thay đổi
Cá voi xám vốn nổi tiếng với hành trình di cư dài từ vùng biển giàu thức ăn ở Bắc Cực đến các đầm nước ấm tại Baja (Mexico). Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện đại dương, khiến hành vi của chúng trở nên khó đoán hơn.
Trong những năm gần đây, các nhà khoa học ghi nhận ngày càng nhiều cá voi xám xuất hiện và kiếm ăn ở những khu vực không quen thuộc, trong đó có vịnh San Francisco — một vùng biển có mật độ tàu thuyền dày đặc. Đáng lo ngại, nghiên cứu cho thấy gần 20% số cá voi đi vào vịnh đã tử vong do va chạm với tàu thuyền.
Theo nhà nghiên cứu Josephine Slaathaug (Đại học Bang Sonoma), cá voi xám khi nổi lên mặt nước thường rất khó nhìn thấy, đặc biệt trong điều kiện sương mù phổ biến tại vịnh. Trong khi đó, eo biển Golden Gate lại là “nút thắt cổ chai” nơi tất cả tàu thuyền và cá voi đều phải đi qua, làm tăng nguy cơ va chạm.
Biến đổi khí hậu và khủng hoảng thức ăn
Thông thường, cá voi xám không kiếm ăn trong suốt hành trình di cư, mà dựa vào nguồn thức ăn tích trữ từ vùng Bắc Cực. Tuy nhiên, hiện tượng ấm lên toàn cầu đang làm suy giảm nguồn thức ăn này. Theo Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA), số lượng cá voi xám đã giảm hơn một nửa kể từ năm 2016, và việc bắt gặp cá voi con ngày càng hiếm.
Vịnh San Francisco trước đây không nằm trong tuyến di cư của loài này. Nhưng từ năm 2018, cá voi bắt đầu xuất hiện tại đây thường xuyên hơn, đồng thời số ca tử vong cũng tăng lên. Các nhà khoa học gọi những cá thể này là “cá voi xám của vịnh” (Bay Grays) và tiến hành nghiên cứu để tìm hiểu liệu chúng có quay lại hay chỉ ghé qua một lần.
Để nghiên cứu, các nhà khoa học đã xây dựng một “hồ sơ nhận dạng” cá voi dựa trên ảnh chụp và các quan sát do công chúng cung cấp trong giai đoạn 2018–2023, kết hợp với các khảo sát chuyên sâu từ 2023–2025. Mỗi con cá voi được nhận diện dựa trên các dấu vết riêng biệt trên da, dù những dấu vết này có thể mờ dần sau khi chết, khiến việc đối chiếu không phải lúc nào cũng chính xác.
Kết quả cho thấy có 114 cá thể được ghi nhận tại vịnh trong thời gian nghiên cứu, nhưng chỉ 4 con xuất hiện trong nhiều năm khác nhau. Điều này cho thấy phần lớn cá voi không quay lại. Các nhà khoa học cho rằng vịnh có thể đóng vai trò như một “trạm dừng khẩn cấp” cho những cá thể đang trong tình trạng sức khỏe kém, vì nhiều con gầy yếu cũng được ghi nhận đang kiếm ăn ở những môi trường không điển hình khác.
Tỉ lệ tử vong cao do tàu thuyền và suy dinh dưỡng
Dù có thể giúp cá voi tìm kiếm thức ăn, vịnh San Francisco lại là nơi nguy hiểm. Từ năm 2018 đến 2025, có 70 cá voi xám được phát hiện chết trong khu vực lân cận, trong đó 30 trường hợp được xác định là do va chạm với tàu.
Trong số những con có thể xác định nguyên nhân tử vong, nhiều con cho thấy dấu hiệu suy dinh dưỡng nghiêm trọng. Các nhà nghiên cứu đã đối chiếu được 21 trong số 45 cá thể chết với dữ liệu theo dõi trước đó.
Theo nhà nghiên cứu Bekah Lane (Trung tâm Nghiên cứu Ven biển), ít nhất 18% số cá thể được ghi nhận trong vịnh sau đó đã chết trong khu vực. Khi mở rộng phân tích, hơn 40% số cá voi chết có nguyên nhân liên quan đến va chạm với tàu thuyền.
Các nhà khoa học nhấn mạnh sự cần thiết của những nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ vì sao cá voi xám lại sử dụng vịnh này. Riêng năm 2025, đã có 36 cá thể đi vào khu vực, đôi khi theo nhóm hơn 10 con. Việc theo dõi chi tiết hơn và khám nghiệm xác cá voi có thể giúp xác định nguyên nhân tử vong chính là do đói, va chạm hay kết hợp cả hai. Một giả thuyết cho rằng những cá thể suy yếu sẽ khó tránh tàu hơn.
Các biện pháp phòng ngừa có thể bao gồm: Nâng cao nhận thức cho người điều khiển tàu
Điều chỉnh tuyến đường phà; Áp dụng giới hạn tốc độ tại các khu vực nguy cơ cao. Những biện pháp như thay đổi tuyến đường và giảm tốc độ đã được chứng minh có thể giảm đáng kể tỷ lệ cá voi bị tàu đâm.
Dù vẫn còn nhiều khoảng trống trong hiểu biết về hành vi và di chuyển của cá voi xám, nghiên cứu này cung cấp cái nhìn quan trọng về cách loài này đang phản ứng trước những thay đổi môi trường nhanh chóng.
Các nhà khoa học cho rằng đây chỉ là một phần của bức tranh lớn: cá voi xám đang phải thích nghi với biến đổi khí hậu trong “thời gian thực” và cái giá phải trả có thể là sự suy giảm nghiêm trọng của cả quần thể.
