Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước một mệnh lệnh quốc gia không thể đảo ngược: thực hiện một cuộc chuyển dịch năng lượng sâu rộng để đáp ứng áp lực kép từ tăng trưởng kinh tế và các rủi ro chiến lược ngày càng gia tăng.
Phát biểu chỉ đạo tại diễn đàn, Tiến sĩ Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội,nhấn mạnh rằng việc chuyển đổi sang năng lượng tái tạo "không còn là lựa chọn, mà là con đường tất yếu". Động lực cho sự cấp thiết này đến từ nhu cầu điện năng dự kiến tăng 8-10% mỗi năm, sự cạn kiệt của các nguồn năng lượng sơ cấp trong nước và những thiệt hại kinh tế nghiêm trọng do biến đổi khí hậu gây ra, ước tính lên tới 3,2% GDP hàng năm. Để định hướng cho cuộc chuyển dịch này, Việt Nam đã xây dựng một cấu trúc chính sách thượng tầng mạnh mẽ, với cam kết đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050 tại COP26 là kim chỉ nam. Cam kết này đã được thể chế hóa trong Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia (Quy hoạch điện VIII), đặt ra những mục tiêu đầy tham vọng về việc tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo lên tới 74-75% vào năm 2050.
 |
TS. Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội phát biểu tại diễn đàn. |
Tuy nhiên, tại diễn đàn, các chuyên gia đã thẳng thắn chỉ ra một khoảng cách đáng kể giữa tham vọng chính sách và năng lực triển khai thực tế. Chuyên gia Nguyễn Anh Tuấn, nguyên Giám đốc Trung tâm Năng lượng tái tạo (Bộ Công Thương), đã phác họa một bức tranh toàn diện về các điểm mạnh và những thách thức hệ thống mà Việt Nam đang đối mặt. Về mặt điểm mạnh, Việt Nam sở hữu tiềm năng tài nguyên thiên nhiên dồi dào cho năng lượng mặt trời và gió, cùng với một ý chí chính trị mạnh mẽ và những thành công ban đầu ấn tượng trong việc mở rộng quy mô năng lượng tái tạo, biến quốc gia thành một "ngôi sao sáng" trong khu vực.
 |
Chuyên gia Nguyễn Anh Tuấn, nguyên Giám đốc Trung tâm Năng lượng tái tạo (Bộ Công Thương) phát biểu. |
Dù vậy, những "nút thắt cổ chai" mang tính hệ thống đang là rào cản lớn nhất. Thách thức nghiêm trọng nhất được xác định là hạ tầng lưới điện quá tải. Sự phát triển của lưới điện đã không theo kịp tốc độ bùng nổ của năng lượng tái tạo, dẫn đến tình trạng cắt giảm công suất trên diện rộng, gây lãng phí tài nguyên và thiệt hại kinh tế cho nhà đầu tư. Năm 2020, 364 GWh đã bị cắt giảm, một con số biết nói về quy mô của vấn đề. Song song đó, các diễn giả liên tục đề cập đến một môi trường pháp lý "chưa hoàn thiện", thiếu ổn định và minh bạch.
Quá trình chuyển đổi từ cơ chế giá FIT sang đấu thầu cạnh tranh bị đình trệ do thiếu các quy định rõ ràng, trong khi cơ chế Mua bán điện trực tiếp (DPPA) dù rất được mong đợi nhưng vẫn gặp nhiều vướng mắc trong triển khai. Cuối cùng, tình hình tài chính bất ổn của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), đơn vị mua điện độc quyền, đang nổi lên như một rủi ro hệ thống. Các khoản lỗ kỷ lục của EVN trong hai năm 2022-2023, lên tới hơn 2 tỷ USD, không chỉ làm giảm khả năng đầu tư vào lưới điện mà còn khiến các hợp đồng mua bán điện (PPA) trở nên kém hấp dẫn và rủi ro trong mắt các nhà đầu tư và tổ chức tài chính quốc tế.
Tại Diễn đàn, các chuyên gia cũng đưa ra các giải pháp chiến lược công nghệ theo hai hướng nhằm tháo gỡ vấn đề này. Một mặt, tập trung vào việc mở rộng quy mô các công nghệ đã được chứng minh như điện mặt trời, điện gió và các giải pháp lưu trữ năng lượng. Ông Đào Quang Bính, Tổng Thư ký tòa soạn Tạp chí Kinh tế Việt Nam, kêu gọi lưu trữ năng lượng là "mắt xích không thể thiếu" để giải quyết tính không ổn định của năng lượng tái tạo. Dự án thủy điện tích năng Bác Ái quy mô 1.2 GW là một ví dụ điển hình cho hướng đi này. Mặt khác, nghiên cứu các công nghệ tiên phong có khả năng tạo ra đột phá chiến lược trong dài hạn, bao gồm các lò phản ứng hạt nhân module nhỏ (SMRs) và đặc biệt là hydro.
 |
PSG.TS Trần Đình Phong, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) phát biểu. |
PSG.TS Trần Đình Phong, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) đã mang đến một góc nhìn mới mẻ về hydro trắng (hydro địa chất tự nhiên). Khác với hydro xanh (sản xuất từ năng lượng tái tạo) hay hydro xám (sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch), hydro trắng được hình thành tự nhiên trong các cấu trúc địa chất. Các phát hiện gần đây ở Pháp cho thấy hydro trắng thường tồn tại ở những khu vực có các mỏ quặng sắt hoặc crom. Vì Việt Nam cũng có các mỏ kim loại tương tự, điều này mở ra một cơ hội chiến lược, rủi ro cao nhưng phần thưởng lớn, để Việt Nam có thể "đi tắt đón đầu" và trở thành quốc gia dẫn đầu trong một lĩnh vực năng lượng hoàn toàn mới, thay vì chỉ chạy theo cuộc đua sản xuất hydro xanh vốn đã rất cạnh tranh.
Để Việt Nam có thể vượt qua ngã rẽ quan trọng này, ưu tiên hàng đầu phải là việc xây dựng một môi trường chính sách và pháp lý ổn định, minh bạch và có tính khả thi về mặt tài chính. Điều này đòi hỏi phải giải quyết dứt điểm các vấn đề cốt lõi về cơ chế giá điện, hoàn thiện quy định cho cơ chế đấu thầu cạnh tranh, vận hành đầy đủ cơ chế DPPA, và quan trọng nhất là tạo ra một lộ trình rõ ràng để khu vực tư nhân có thể tham gia đầu tư vào hạ tầng lưới điện truyền tải.
Có thể thấy, Việt Nam đang trong "hành trình vươn mình", và công nghệ chính là "chìa khóa vàng". Tuy nhiên, để chiếc chìa khóa đó có thể mở ra cánh cửa tương lai năng lượng bền vững, nó cần được đặt trong một ổ khóa được chế tạo từ sự ổn định chính sách, sự minh bạch về pháp lý và sự lành mạnh về tài chính. Nếu không có những cải cách nền tảng này, các mục tiêu đầy tham vọng của Việt Nam sẽ khó có thể trở thành hiện thực.
