Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) cùng các đối tác đang triển khai sáng kiến tại Botswana, Eswatini, Malawi, Namibia, Zambia và Zimbabwe, nhằm đưa di sản văn hóa phi vật thể vào trường học. Mục tiêu không chỉ là bảo tồn những giá trị truyền thống mà còn làm phong phú nội dung giáo dục, thúc đẩy sự tôn trọng khác biệt văn hóa và hướng tới phát triển bền vững.
Biến tri thức truyền thống thành bài học sống động
Di sản văn hóa phi vật thể bao gồm những tập quán, kiến thức và hình thức biểu đạt được cộng đồng truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đó có thể là tiếng nói, truyện kể dân gian, âm nhạc, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công, nghi lễ cộng đồng hay kinh nghiệm canh tác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên.
Khác với những di tích hay hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng, di sản phi vật thể tồn tại thông qua chính con người và các hoạt động thường ngày. Di sản cũng không đứng yên theo thời gian mà tiếp tục biến đổi để thích ứng với đời sống đương đại.
Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, thay đổi lối sống và khoảng cách giữa các thế hệ có thể khiến nhiều tập quán, ngôn ngữ và kỹ năng truyền thống dần ít được thực hành. Việc đưa di sản vào giáo dục được xem là một cách để người trẻ tiếp cận những giá trị này ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Với sự hỗ trợ của Chính phủ Nhật Bản, UNESCO khởi động dự án “Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể trong giáo dục cơ bản tại Botswana, Malawi và Zambia”. Chương trình hướng đến việc biến trường học thành không gian kết nối tri thức trong cộng đồng với hoạt động dạy và học chính thức. Sáng kiến này tiếp nối giai đoạn triển khai trước đó tại Namibia và Zimbabwe, với sự hỗ trợ của Chính phủ vùng Flanders, Bỉ.
Người cao tuổi trở thành người truyền dạy
Tại Botswana, Malawi và Zambia, 18 trường học thí điểm đang phối hợp với người cao tuổi, nghệ nhân, người thực hành văn hóa và các cộng đồng địa phương để đưa di sản vào lớp học.
Thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức qua sách vở, học sinh có cơ hội tìm hiểu trực tiếp những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Các em có thể khám phá nghề thủ công truyền thống, nghe kể chuyện dân gian, tìm hiểu hệ thống thực phẩm bản địa hoặc học cách cộng đồng sử dụng và bảo vệ môi trường tự nhiên.
Những hoạt động này giúp học sinh nhận ra rằng tri thức truyền thống không chỉ thuộc về quá khứ. Kinh nghiệm của cộng đồng còn có thể cung cấp những góc nhìn hữu ích trước các vấn đề hiện nay, từ bảo vệ tài nguyên thiên nhiên đến duy trì sự gắn kết xã hội.
Trong năm đầu tiên, UNESCO hỗ trợ thành lập các nhóm công tác kỹ thuật cấp quốc gia tại Botswana, Malawi và Zambia. Hơn 70 bên liên quan đã tham gia trao đổi, xây dựng phương pháp tích hợp di sản văn hóa phi vật thể vào giáo dục chính quy.
Các hội thảo nâng cao năng lực tiếp theo giúp giáo viên và cán bộ giáo dục trang bị công cụ thực tế để áp dụng phương pháp này tại trường học. Tại Botswana, 85% người tham gia hội thảo gần đây cho biết họ tự tin hơn đáng kể khi vận dụng các phương pháp giáo dục gắn với di sản.
Kết quả bước đầu cũng được ghi nhận trong cộng đồng. Phụ huynh, giáo viên và những người thực hành văn hóa cho biết sự kết nối giữa các thế hệ được cải thiện, ngôn ngữ và truyền thống địa phương được quan tâm nhiều hơn, trong khi cộng đồng tham gia tích cực hơn vào hoạt động giáo dục.
Bảo tồn di sản để hướng tới tương lai
Theo UNESCO, giáo dục gắn với di sản không đơn thuần là việc giới thiệu phong tục hay lưu giữ những hình thức văn hóa lâu đời. Cách tiếp cận này còn giúp người trẻ phát triển ý thức về bản sắc, tôn trọng sự đa dạng và hiểu rõ hơn vai trò của cộng đồng trong việc gìn giữ những giá trị chung.
Ngày Quốc tế Di sản Văn hóa Phi vật thể được UNESCO tổ chức kỷ niệm vào ngày 17/10, là dịp nâng cao nhận thức về vai trò của các cộng đồng trong việc bảo vệ những thực hành văn hóa đang tồn tại. Năm 2026, ngày này tiếp tục thu hút sự chú ý đến những nỗ lực duy trì và trao truyền di sản trong đời sống hiện đại.
Kinh nghiệm từ miền Nam châu Phi cho thấy trường học có thể trở thành cầu nối giữa tri thức bản địa và giáo dục chính quy. Khi người cao tuổi, nghệ nhân, giáo viên, phụ huynh và học sinh cùng tham gia, di sản không chỉ được truyền lại mà còn có cơ hội được thực hành, diễn giải và phát triển trong bối cảnh mới.
Với 18 trường học tiên phong tại Botswana, Malawi và Zambia, sáng kiến của UNESCO đặt nền móng cho một cách tiếp cận giáo dục gần gũi với cộng đồng hơn. Qua đó, thế hệ trẻ vừa tiếp thu kiến thức cần thiết cho tương lai, vừa hiểu rằng những câu chuyện, ngôn ngữ và kỹ năng của cha ông là nguồn lực quan trọng để xây dựng một xã hội bao trùm, bền vững và có khả năng thích ứng tốt hơn.
