Theo ông Ernesto Azzurro, nhà sinh học biển thuộc Viện Tài nguyên Sinh học và Công nghệ Sinh học biển (Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Italy), Địa Trung Hải ngày nay đã khác xa vùng biển mà các thế hệ trước từng biết đến.
Các nhà khoa học xác định Địa Trung Hải là một trong những "điểm nóng" chịu tác động mạnh nhất của biến đổi khí hậu. Dự báo đến năm 2100, nhiệt độ nước biển tại đây có thể tăng thêm từ 2 đến 6 độ C, trong khi các đợt nắng nóng trên biển sẽ xuất hiện thường xuyên hơn và kéo dài hơn.
Theo nhà hải dương học Ronan McAdam thuộc Trung tâm Biến đổi Khí hậu Euro-Mediterranean, nguyên nhân khiến khu vực này nóng lên nhanh hơn nhiều vùng biển khác là do Địa Trung Hải gần như là một vùng biển khép kín. Không giống các đại dương rộng lớn, lượng nhiệt tích tụ tại đây rất khó được phân tán.
Nhiệt độ tăng đã biến Địa Trung Hải thành môi trường lý tưởng cho nhiều loài sinh vật ngoại lai sinh sôi. Trong số đó, cá nóc đốm được các nhà khoa học xem là một trong những "kẻ xâm lấn nguy hiểm nhất". Đây là loài săn mồi rất phàm ăn và có khả năng cạnh tranh mạnh với các loài bản địa.
Phần lớn các loài ngoại lai xâm nhập vào Địa Trung Hải thông qua kênh đào Suez, sau đó tiếp tục mở rộng phạm vi sang các vùng biển của Pháp và Tây Ban Nha. Theo Ủy ban Nghề cá Địa Trung Hải thuộc Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), các loài ngoại lai đã xuất hiện tại đây trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, từ đầu những năm 2000, tốc độ lan rộng của chúng tăng mạnh, trùng với giai đoạn nhiệt độ nước biển bắt đầu tăng nhanh. Điển hình là cá sư tử (lionfish), lần đầu được ghi nhận tại phía đông Địa Trung Hải vào năm 2012 và chỉ sau hơn một thập kỷ đã lan rộng về phía tây.
"Địa Trung Hải sẽ ngày càng nghèo nàn hơn, với ít loài sinh vật hơn. Đặc biệt ở phía đông, biến đổi khí hậu đang khiến môi trường sống không còn phù hợp đối với nhiều loài bản địa”, ông Azzurro nhận định.
Là quốc gia nằm gần kênh đào Suez, Cyprus là nơi đầu tiên chứng kiến sự bùng phát của các loài cá ngoại lai. Sự xuất hiện của cá sư tử đã làm suy giảm đáng kể các quần thể cá bản địa như cá đối đỏ, vốn là nguồn thu nhập quan trọng của ngư dân và được người tiêu dùng ưa chuộng. Bên cạnh đó, cá thỏ biển (rabbitfish) cũng gây ra những tác động nghiêm trọng. Chúng ăn sạch các thảm rong biển dưới đáy đại dương, phá hủy nơi cư trú của nhiều loài sinh vật bản địa.
Theo ông Azzurro, các nhà khoa học đã ghi nhận khoảng 1.000 loài ngoại lai tại Địa Trung Hải, trong đó khoảng 800 loài đã thiết lập được quần thể ổn định. Điều này gây ra hậu quả đối với hệ sinh thái ngày càng rõ rệt. Ở vùng nước nông phía đông Địa Trung Hải, khoảng 93% quần thể động vật thân mềm đã biến mất. Dọc theo bờ biển Adriatic của Italy, nơi từng nổi tiếng với nghề nuôi và khai thác vẹm, gần như toàn bộ quần thể đã chết do nhiệt độ nước biển nhiều thời điểm vượt quá 30 độ C. Từ Venice ở phía bắc đến Bari ở phía nam, hiện tượng chết hàng loạt diễn ra trên diện rộng.
Ông Azzurro cảnh báo rằng nếu không tìm được những quần thể vẹm có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu mới, tương lai của nghề nuôi vẹm tại biển Adriatic sẽ rất ảm đạm.
Vài năm trước, viện nghiên cứu của ông Azzurro đã phát động chiến dịch mang tên "Beware of Those Four" (Hãy cảnh giác với bốn loài này) nhằm nâng cao nhận thức về những rủi ro mà sinh vật ngoại lai gây ra. Một số loài không chỉ phá vỡ cân bằng sinh thái mà còn trực tiếp đe dọa sức khỏe con người. Ví dụ, cá nóc đốm chứa độc tố có thể gây tử vong nếu ăn phải, trong khi các gai độc của cá sư tử có thể gây thương tích nghiêm trọng cho người bị đâm.
Các nhà khoa học cho rằng việc loại bỏ hoàn toàn các loài ngoại lai khỏi Địa Trung Hải gần như không còn khả thi. Thay vào đó, nhiều giải pháp thích ứng đang được xem xét. Một hướng đi là thương mại hóa những loài ngoại lai có thể ăn được, biến chúng thành nguồn lợi thủy sản mới. Với các loài không thể sử dụng làm thực phẩm, như cá nóc đốm, chính quyền có thể hỗ trợ kinh phí để ngư dân đánh bắt và tiêu hủy. Một số loài như cá sư tử thậm chí đã trở thành mặt hàng có giá trị cao tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, nhiều loài khác như vẫn chưa được khai thác hiệu quả dù số lượng đang tăng nhanh ở vùng biển Italy.
Một trong những giải pháp quan trọng là thực thi nghiêm các quy định quốc tế về xử lý nước dằn tàu trước khi tàu cập cảng, nhằm ngăn sinh vật ngoại lai theo tàu biển xâm nhập vào các hệ sinh thái mới. Biện pháp này có thể giúp giảm từ 95–99% số loài ngoại lai mới xuất hiện. Ngoài ra, việc sử dụng các loại sơn đặc biệt chống sinh vật bám trên thân tàu cũng giúp hạn chế sự phát tán của các loài xâm lấn.
Song song với đó, các chính sách khai thác thủy sản đang được điều chỉnh nhằm tạo điều kiện để các loài bản địa phục hồi, chẳng hạn phát triển các giống động vật thân mềm có khả năng chống chịu tốt hơn trước sự xâm nhập của cua xanh ngoại lai. Trong những năm tới, nhiệm vụ quan trọng nhất sẽ là khôi phục môi trường và tìm ra những cách thức mới để phục hồi các hệ sinh thái đã bị tổn thương.
