Hơn 400 năm, vành đai sao Thổ đã 'lừa dối' chúng ta như thế nào?

Nó có thể “đánh lừa” chúng ta, từ những quan sát trên kính viễn vọng thô sơ ở thể kỷ 17, cho đến những tàu thăm dò hiện đại ở thế kỷ 21.
Hơn 400 năm, vành đai sao Thổ đã 'lừa dối' chúng ta như thế nào?

Sao Thổ, hành tinh thứ 6 trong Hệ Mặt Trời, có một vành đai mở rộng rất đặc trưng. Được nghiên cứu lần đầu tiền từ thế kỷ 17 bởi Galileo, nó đã không ít lần “lừa dối” các nhà khoa học. Thậm chí, cho đến nay vành đai sao Thổ vẫn có thể tạo ra điều bất ngờ.

Mới đây, dữ liệu từ tàu Cassini cho biết rằng trong suốt nhiều thập kỷ của thiên văn học hiện đại, nó đã “lừa” được cả kính thiên văn Hubble, tàu Pioneer 11, Voyager 1 và Voyager 2. Hóa ra, phần đục nhất trong hệ vành đai không nhất thiết phải là phần dày đặc vật chất nhất.

Hơn 400 năm, vành đai sao Thổ đã 'lừa dối' chúng ta như thế nào? ảnh 1

Ảnh sao Thổ được chụp bởi tàu Cassini năm 2013

Những vụ “lừa đảo” trong quá khứ

Trở lại lịch sử nghiên cứu sao Thổ, vành đai của nó có thể được gọi là một “kẻ lừa đảo” chuyên nghiệp. Nó được Galileo phát hiện từ năm 1610. Tuy nhiên, ông không nhận ra nó là một vành đai. Thay vào đó, Galileo mô tả nó là hai hành tinh con và gọi chúng là hai chiếc “tai” của sao Thổ.

Năm 1612, vành đai sao Thổ hướng trực diện với Trái Đất, Galileo đã rất ngạc nhiên khi hai chiếc tai của nó biến mất. Ông tự hỏi “phải chăng sao Thổ đã nuốt chửng hai đứa con của mình?”. Một năm sau đó, vành đai xuất hiện trở lại, Galileo một lần nữa không tìm được lời giải thích.

Mãi cho đến năm 1659, nhà thiên văn học người Hà Lan Christiaan Huygens mới xác định được thứ mà Galileo quan sát là một vành đai. Ông mô tả nó “tách ra từ sao Thổ và giữ một khoảng cách quanh hành tinh”.

Mười năm sau, Giovanni Cassini xác định vành đai sao Thổ thực chất hình thành từ rất nhiều dải nhỏ, với những khoảng cách giữa chúng. Ranh giới lớn nhất giữa các vành đai nhỏ sau này được đặt tên theo ông.

Hơn 400 năm, vành đai sao Thổ đã 'lừa dối' chúng ta như thế nào? ảnh 2

Một bức vẽ sao Thổ năm 1666 của Robert Hooke

Mặc dù vành đai sao Thổ đã dần lộ diện dần, nó vẫn “lừa” được cả Huygens và Cassini. Họ đều tin rằng nó là một vành đai rắn và dày đặc, giống như một chiếc nhẫn.

Năm 1660, nhà thiên văn người Pháp Jean Chapelain đề nghị vành đai này phải được cấu tạo nên từ những hạt nhỏ trong quỹ đạo sao Thổ. Tuy nhiên, điều này đã không được xác nhận cho tới những năm 1850. Nhà vật lý nổi tiếng James Maxwell, bằng tính toán của mình, đã chứng minh vành đai sao Thổ không thể là một chiếc nhẫn.

Nếu nó đặc quánh, lực hấp dẫn tác động nên một đối tượng như vậy không thể ổn định. Maxwell ghi trong báo cáo của mình: “Các vòng phải gồm nhiều hạt bị ngắt kết nối. Chúng có thể ở dạng rắn hay lỏng nhưng nhất thiết phải độc lập”.

Cho tới hiện tại

Sau hơn 400 năm kể từ khi Galileo quan sát vành đai sao Thổ bằng một chiếc kính thiên văn tự chế, ngày nay chúng ta có được dữ liệu của nó từ hàng ngàn đài quan sát khổng lồ trên mặt đất. Cùng với đó là kính viễn vọng Hubble trong quỹ đạo, các tàu thám hiểm Pioneer 11, Voyager 1 và 2. Tàu không gian Cassini cũng đã được phóng lên trong nhiệm vụ quan sát sao Thổ từ gần 10 năm nay.

Hơn 400 năm, vành đai sao Thổ đã 'lừa dối' chúng ta như thế nào? ảnh 3

Vành đai sao Thổ và cách các nhà khoa học phân chia nó

Các nhà thiên văn cuối cùng cũng có thể nhận ra sự phức tạp vô cùng trong vành đai sao Thổ. Nó được chia thành các khu vực riêng biệt. Lần lượt các vành đai nhỏ được đặt tên theo thứ tự xa dần bề mặt hành tinh: D, C, B, A, F, G và E.

Các đai được cấu thành từ các hạt đóng băng. Kích thước của chúng rất đa dạng, từ những hạt bụi li ti như khói nến, đến những tảng băng to bằng một ngôi nhà. Độ rộng của các vành dao động từ vài ngàn cho đến hàng trăm ngàn km. Tuy nhiên, độ dày của chúng chỉ khoảng 10 mét.

Trong các vành đai này, từ lâu các nhà khoa học đã để ý đến vành B. Tất cả các quan sát nói nên một điều rằng: nó trông đục hơn các vành đai còn lại. Điều này thể hiện trong cách vành đai B phản xạ ánh sáng Mặt Trời và ngăn cản ánh sáng từ các ngôi sao khác xuyên qua nó.

Dựa trên đặc điểm này, các nhà thiên văn nhanh chóng kết luận, vòng B dường như chứa một lượng vật chất dày đặc và có khối lượng đáng kể hơn các vòng còn lại. Tuy nhiên, họ đã bị đánh lừa.

Phân tích dữ liệu mới nhất từ tàu Cassini của NASA, tiến sĩ Matthew Hedman đến từ Đại học Idaho và tiến sĩ Phil Nicholson đến từ Đại học Cornell phát hiện ra rằng khối lượng tổng thể của vành đai B thấp đến bất ngờ.

Họ xác định mật độ khối lượng ở trung tâm vành đai B dựa trên sóng mật độ xoắn ốc. Sóng này được tạo ra bởi lực hấp dẫn tác dụng lên các hạt trong đai B gây ra bởi hai tác nhân: bản thân sao Thổ và mặt trăng của nó.

Hơn 400 năm, vành đai sao Thổ đã 'lừa dối' chúng ta như thế nào? ảnh 4

Vành đai B (bên trái) đậm hơn hẳn vành đai A (bên phải)

“Ước tính mật độ khối lượng bề mặt của vành B nằm trong khoảng 40 đến 140 g/cm2. Mặc dù, độ sâu quang học của khu vực này dao động từ 1,5 đến 5”, hai tác giả viết trong nghiên cứu. “Điều này cho thấy tổng khối lượng của vành B sao Thổ chỉ bằng một đến hai phần ba khối lượng mặt trăng Mimas của nó”.

“Thật đáng ngạc nhiên bởi một số phần vành B đục hơn 10 lần so với các vành còn lại”, tiến sĩ Hedman nói. Đồng nghiệp của anh thì cảm thấy thú vị: “Vẻ bề ngoài của nó đã lừa gạt chúng ta. Nó tương tự như cách một đồng cỏ đầy sương mù vẫn đục hơn một hồ bơi. Dù cho hồ bơi là dày đặc và chứa nhiều nước hơn rất nhiều”.

Việc xác định khối lượng của một vành đai rất quan trọng. Qua đó, các nhà khoa học có thể đoán được độ tuổi và cách nó phát triển. Với một khối lượng nhẹ hơn, vành đai B được cho là trẻ hơn dự đoán trước đó.

“Bằng cách cân vành đai B của sao Thổ trong lần đầu tiên, nghiên cứu này là một bước tiến có ý nghĩa. Nó sẽ giúp chúng ta tìm kiếm những mảnh ghép cho câu hỏi về độ tuổi cũng như nguồn gốc của vành đai sao Thổ”, Linda Spilker, một nhà khoa học trong dự án tàu thăm dò Cassini tại NASA bình luận.

Kết luận

Hơn 400 năm, vành đai sao Thổ đã 'lừa dối' chúng ta như thế nào? ảnh 5

Vành đai sao Thổ có thể được gọi là một “kẻ lừa đảo” chuyên nghiệp.

Có thể thấy rằng, vành đai sao Thổ không chỉ xứng đáng là một biếu tượng cho hành tinh này. Trong suốt 400 năm qua, không ít lần nó khiến các nhà khoa học đi từ bất ngờ này tới bất ngờ khác. Nó có thể “đánh lừa” chúng ta, từ những quan sát trên kính viễn vọng thô sơ ở thể kỷ 17, cho đến những tàu thăm dò hiện đại ở thế kỷ 21.

Tuy nhiên, để xác định chính xác xem liệu chúng ta có bị mắc lừa một lần nữa, các nhà khoa học sẽ phải chờ đến giai đoạn cuối sứ mệnh Cassini. Dữ liệu tiếp theo trong hành trình của tàu thăm dò sẽ giúp họ tính chính xác hơn khối lượng trên các vành đai. Dự kiến, sứ mệnh Cassini sẽ kết thúc vào năm 2017. Hi vọng sẽ có thêm nhiều điều bí ẩn hơn nữa được hé lộ về sao Thổ và vành đai của nó.

Theo Trí thức trẻ

Trưng bày 300 hiện vật, hình ảnh khảo cổ ven biển và hải đảo
Trưng bày 300 hiện vật, hình ảnh khảo cổ ven biển và hải đảo
(Ngày Nay) - Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam, ngày 15/11, Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa-Vũng Tàu (Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh) tổ chức khai mạc Không gian trưng bày chuyên đề “Khảo cổ học ven biển, hải đảo Thành phố Hồ Chí Minh - Những phát hiện mới giai đoạn 2020 -2025”.
Huế triển khai ba chính sách giảm phí tham quan di tích để kích cầu du lịch
Huế triển khai ba chính sách giảm phí tham quan di tích để kích cầu du lịch
(Ngày Nay) - Chiều 15/11, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế (thành phố Huế) cho biết, thành phố đã ban hành các quyết định triển khai ba chính sách giảm phí tham quan các điểm di tích thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế dành cho du khách sử dụng các tuyến giao thông du lịch mới, khách tham dự hội nghị, hội thảo, triển lãm (du lịch MICE) và khách sử dụng dịch vụ khám, chữa bệnh (du lịch y tế). Đây là các chính sách nhằm kích cầu du lịch của UBND thành phố Huế.
Nga tái khẳng định lập trường đàm phán về Ukraine
Nga tái khẳng định lập trường đàm phán về Ukraine
(Ngày Nay) - Ngày 15/11, Ngoại trưởng Sergei Lavrov khẳng định lập trường đàm phán của Moskva về Ukraine tiếp tục hướng tới các mục tiêu do Tổng thống Vladimir Putin đề ra hồi tháng 6/2024. Trong khi đó, phía Mỹ cho biết đang thúc đẩy đối thoại trực tiếp giữa Nga và các nước châu Âu về giải pháp cho cuộc xung đột.
Nghệ sĩ Đặng Văn Phúc chụp hình với một tiểu thương của khu chợ
“Chạm Đồng Xuân”: khám phá những “kho báu” nghệ thuật ẩn giấu trong lòng chợ
(Ngày Nay) - Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 từ 13-28/11/2026 , chương trình “Chạm Đồng Xuân”, với sự đồng hành của Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội (SHB), mang đến một hành trình trải nghiệm nghệ thuật độc đáo, nơi công chúng có thể tìm kiếm những “kho báu” sáng tạo ẩn mình giữa không gian giao thương tuổi đời hơn một thế kỷ.
TP. HCM: Dàn sao châu Á hội tụ tại Asian Television Awards
TP. HCM: Dàn sao châu Á hội tụ tại Asian Television Awards
(Ngày Nay) - Lễ trao giải Giải thưởng Truyền hình giải trí Châu Á lần thứ 31 - năm 2026 (31 st Asian Television Awards 2026 - ATA2026) diễn ra trong hai đêm 13 và 14/11/2026 tại Nhà hát Hòa Bình, TP.Hồ Chí Minh, quy tụ hơn 400 nghệ sĩ, nhà sản xuất, nhà làm phim và lãnh đạo các đài truyền hình châu Á và Việt Nam.
Các tác giả giao lưu, chia sẻ tâm huyết sáng tác sách tranh thiếu nhi tại chương trình “Gọi tên yêu thương, ươm mầm cảm xúc” vào sáng 14/11.
Các tác giả tìm cách giữ sức hút cho sách tranh thiếu nhi thời AI
(Ngày Nay) - Trước sự phát triển của AI và các hình thức đọc số, những người viết sách tranh thiếu nhi lựa chọn đầu tư vào câu chuyện, hình ảnh và cảm xúc; đồng thời đề cao vai trò đồng hành của cha mẹ để nuôi dưỡng thói quen đọc, giúp trẻ gắn bó với sách từ những năm đầu đời.