Khi AI hành động
Tại hội thảo, một câu hỏi được đặt ra ngay trong phần tham luận mở đầu: "Khi AI có thể tự hành động, ai kiểm soát AI?". Theo ông Vũ Mạnh Kiểm, Phó Giám đốc Công nghệ nền tảng, Trung tâm An toàn thông tin VNPT, AI đang dịch chuyển mạnh từ GenAI - chỉ tạo nội dung, trả lời câu hỏi sang Agentic AI. AI có khả năng tự quyết định và tự thực thi hành động, tự đọc email, soạn hợp đồng, gọi các công cụ thực thi mà không cần hỏi ý kiến con người. Khi quyền tự chủ của AI tăng lên, “bề mặt tấn công” cũng mở rộng tương ứng.
Các công cụ bảo mật truyền thống như firewall (tường lửa) hay DLP (ngăn rò rỉ dữ liệu) được thiết kế để kiểm soát con người thao tác trên hệ thống, không được thiết kế để kiểm soát một AI tự ra lệnh cho chính nó. Ông Vũ Mạnh Kiểm chỉ ra hai nhóm rủi ro mới: thứ nhất, mất dữ liệu nhạy cảm khi nhân viên đưa mã nguồn, hợp đồng, dữ liệu khách hàng vào các công cụ AI công cộng. Thứ hai, nguy cơ bị “prompt injection” - tiêm câu lệnh độc hại, hoặc bị chiếm quyền điều khiển bởi AI, tức các công cụ và kỹ năng mà AI được cấp quyền sử dụng.
Ở phía tấn công, tội phạm mạng cũng khai thác chính AI để tăng tốc. Ông Ngô Minh Hiếu, Giám đốc tổ chức Chống Lừa Đảo, thành viên Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, mô tả tội phạm mạng hiện hoạt động như một “nền công nghiệp” với kịch bản được cá nhân hóa bằng AI, sử dụng deepfake hình ảnh và giọng nói ở quy mô lớn để dẫn dụ nạn nhân với nhiều chiêu thức khác nhau như đầu tư, đến chiêu giả mạo ngân hàng mời nâng hạn mức thẻ để lấy mã OTP... Tốc độ tấn công, theo ghi nhận chung tại hội thảo, đã đạt đến mức tự động hóa.
Thị trường phải đi trước
Khoảng cách lớn nhất hiện nay không hẳn nằm ở thiếu nhận thức về rủi ro, mà là thiếu tốc độ. Chính sách và quy định pháp lý thường cần thời gian xây dựng, lấy ý kiến, ban hành, trong khi một mô hình AI mới có thể được ứng dụng rộng rãi chỉ trong vài tháng. Khoảng trống này buộc doanh nghiệp không thể chờ một khung pháp lý hoàn chỉnh mới hành động.
Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) đặt vấn đề này ở tầm nguyên tắc: cần chuyển từ tư duy “bảo vệ từng hệ thống” sang “bảo vệ cả hệ sinh thái số và toàn bộ hành trình số của người dùng”. Theo ông, một vụ việc, có thể bắt đầu từ một tài khoản giả mạo trên mạng xã hội, đi qua dữ liệu cá nhân bị khai thác, hạ tầng viễn thông, và kết thúc bằng một giao dịch tài chính. Đây là lỗ hổng đơn lẻ ở bất kỳ khâu nào cũng có thể trở thành điểm khởi đầu cho cả chuỗi rủi ro ảnh hưởng đến nhiều tổ chức khác.
Từ thực tiễn đó, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao đề nghị cộng đồng doanh nghiệp tập trung vào bốn yêu cầu: chủ động tích hợp an ninh mạng ngay từ quá trình phát triển sản phẩm, dịch vụ; chuyển từ phòng vệ thụ động sang chủ động phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn nguy cơ từ sớm, từ xa; tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin giữa các chủ thể; và gắn bảo đảm an ninh mạng với bảo vệ dữ liệu, người sử dụng.
Trong khi đó, VNPT có đề xuất giải pháp cụ thể nhất cho hướng đi này là AI Security của VNPT - một lớp bảo mật kiểm soát toàn diện việc sử dụng AI trong doanh nghiệp, thay vì cấm nhân viên dùng AI. Mô hình chia ba lớp: kiểm soát dữ liệu và câu lệnh trước khi gửi tới AI; áp dụng chính sách bảo mật riêng cho từng phòng ban thay vì một chính sách chung; và kiểm soát các hành động thực thi của AI kèm nút ngắt khẩn cấp khi có dấu hiệu bất thường. Giải pháp được thiết kế riêng cho luật Việt Nam: nhận diện được số CCCD, số tài khoản ngân hàng trong nước và có thể triển khai on-premise hoặc trên cloud trong nước để dữ liệu không rời khỏi biên giới. Tức là triển khai công nghệ thông tin trong đó doanh nghiệp tự mua sắm phần cứng, cài đặt phần mềm và lưu trữ dữ liệu trực tiếp trên các máy chủ vật lý đặt tại văn phòng hoặc trung tâm dữ liệu của chính mình, thay vì dùng dịch vụ điện toán đám mây.
Một hướng khác, mang tính đào tạo, là mô hình “vắc-xin số” của FPT: thay vì tuyên truyền thụ động, doanh nghiệp gửi email lừa đảo giả lập (không gây hại thật) để nhân viên “bị lừa thử”, rồi được đào tạo lại ngay nếu click vào link giả. TS. Nguyễn Thanh Bình, chuyên gia tư vấn giải pháp an ninh mạng của FPT IS, Tập đoàn FPT đề xuất mở rộng thành mô hình quốc gia gồm ba lớp: phát tán kịch bản, trải nghiệm giáo dục ngay khi người dùng click nhầm, và tiếp nhận phản hồi để xây dựng kho dữ liệu lừa đảo dùng chung.
Đây chính là chỗ nối giữa bài toán công nghệ và bài toán con người. Một hệ thống AI Security hay một mô hình vắc-xin số dù được thiết kế tinh vi đến đâu cũng cần liên tục học từ các vụ lừa đảo mới xảy ra trong đời thực. Nhưng nếu phần lớn nạn nhân chọn cách im lặng, thay vì báo cáo, thì nguồn dữ liệu nuôi các hệ thống phòng thủ AI sẽ luôn đi sau một bước so với kịch bản của tội phạm - đúng vào lúc tốc độ vốn đã là điểm yếu lớn nhất.
