Khi kết nối số không đồng nghĩa với hạnh phúc
Báo cáo dựa trên dữ liệu khảo sát bao phủ 96% dân số thế giới tại hơn 140 quốc gia, cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: thanh thiếu niên sử dụng mạng xã hội trên 5 giờ mỗi ngày có xu hướng cảm thấy kém hạnh phúc hơn. Những biểu hiện thường thấy bao gồm căng thẳng gia tăng, triệu chứng trầm cảm rõ rệt hơn và xu hướng so sánh tiêu cực với người khác.
Đáng chú ý, sự suy giảm này tập trung rõ ở các quốc gia phát triển như Mỹ, Canada, Úc, New Zealand, cùng một số nước châu Âu như Pháp, Ireland, Na Uy, Thụy Sĩ và Vương quốc Anh. Trong khi đó, một số quốc gia Trung Âu lại ghi nhận xu hướng ngược lại: dù mức độ sử dụng internet và mạng xã hội cao, thanh thiếu niên vẫn duy trì hoặc gia tăng mức độ hài lòng với cuộc sống. Các chuyên gia cho rằng sự khác biệt này có thể đến từ nền tảng gia đình bền chặt và các mối liên kết xã hội ngoài đời thực.
Một trong những phát hiện đáng chú ý của báo cáo là “hiệu ứng bẫy”, khi người trẻ tiếp tục sử dụng mạng xã hội không phải vì họ muốn, mà vì người khác cũng đang làm vậy.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều thanh thiếu niên ý thức rõ những tác động tiêu cực như lo âu, buồn bã, nhưng vẫn khó từ bỏ. Nguyên nhân chủ yếu đến từ áp lực xã hội và nỗi sợ bị “bỏ lại phía sau” nếu không tham gia vào không gian số. Thậm chí, một nghịch lý được ghi nhận: người dùng không sẵn sàng trả tiền để sử dụng mạng xã hội, nhưng lại cần được “trả công” để ngừng sử dụng chúng, dù điều đó tốt cho họ.
Không chỉ dừng lại ở sức khỏe tâm thần, việc lạm dụng mạng xã hội còn kéo theo nhiều hệ lụy khác như bắt nạt trực tuyến, nghiện nội dung, lừa đảo…
Ai dễ bị tổn thương nhất?
Không phải mọi nhóm đối tượng đều chịu tác động như nhau. Báo cáo cho thấy, các cô gái tuổi teen là nhóm dễ bị ảnh hưởng tiêu cực hơn khi sử dụng mạng xã hội quá mức. Những người dùng nhiều thường có mức độ hài lòng với cuộc sống thấp hơn đáng kể so với những người ít hoặc không sử dụng.
Đáng chú ý, ở nhiều khu vực, những cô gái không sử dụng mạng xã hội lại là nhóm có mức độ hài lòng cao nhất. Điều này đặt ra câu hỏi về quan niệm phổ biến rằng mạng xã hội là điều kiện cần để duy trì đời sống xã hội của giới trẻ.
Ngoài ra, sự khác biệt giữa các thế hệ cũng rất rõ rệt. Thế hệ Z, những người sinh ra và lớn lên cùng internet chịu tác động tiêu cực nhiều nhất. Trong khi đó, thế hệ Millennials bị ảnh hưởng ở mức độ thấp hơn, còn thế hệ X gần như trung tính và Baby Boomers thậm chí có thể hưởng lợi nhẹ từ việc sử dụng internet. Sự khác biệt này phản ánh một thực tế: càng dành nhiều thời gian trực tuyến, nguy cơ suy giảm cảm xúc tích cực càng lớn.
Dù mạng xã hội có mối liên hệ rõ ràng với sự suy giảm hạnh phúc, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng đây không phải nguyên nhân duy nhất. Internet và các nền tảng số có thể đang khuếch đại những vấn đề xã hội sẵn có, như sự suy giảm lòng tin, giảm tương tác trực tiếp và cảm giác tụt hậu của người trẻ.
Một yếu tố quan trọng khác là “hiệu ứng nhóm bạn bè”. Tác động của mạng xã hội không chỉ phụ thuộc vào bản thân người dùng mà còn bị chi phối bởi môi trường xung quanh. Khi mức độ sử dụng trong nhóm bạn tăng lên, ảnh hưởng tiêu cực cũng có xu hướng gia tăng. Ngược lại, trong những nhóm ít phụ thuộc vào mạng xã hội, việc sử dụng có thể mang lại lợi ích nhất định.
Làm gì để “sống khỏe” trong thế giới số?
Từ những phát hiện trên, các chuyên gia đưa ra một số khuyến nghị nhằm giúp người trẻ sử dụng mạng xã hội một cách lành mạnh hơn.
Trước hết, cần chú ý đến cường độ sử dụng thay vì chỉ tính tổng thời gian. Ngưỡng khoảng 5 giờ mỗi ngày được xem là ranh giới khi các tác động tiêu cực bắt đầu rõ rệt, trong khi mức khoảng 1 giờ mỗi ngày có thể tối ưu hơn cho sức khỏe tinh thần.
Bên cạnh đó, việc dọn dẹp môi trường số cũng rất quan trọng. Người dùng nên chủ động lọc lại nội dung, hạn chế tiếp xúc với những hình ảnh cuộc sống hoàn hảo dễ gây so sánh tiêu cực, đồng thời ưu tiên các nội dung mang tính tích cực và thực tế hơn.
Một giải pháp đáng chú ý khác là tạo ra các “thỏa thuận” trong nhóm bạn, chẳng hạn như không sử dụng điện thoại trong bữa ăn, hoặc tạm ngừng mạng xã hội vào buổi tối hay cuối tuần. Khi việc thay đổi được thực hiện cùng nhau, áp lực xã hội sẽ giảm đi đáng kể.
Quan trọng hơn cả, việc giảm thời gian trực tuyến cần đi kèm với tăng cường các kết nối ngoài đời thực: thể thao, hoạt động cộng đồng, câu lạc bộ hay đơn giản là những cuộc gặp gỡ trực tiếp. Đây vẫn là những yếu tố cốt lõi tạo nên cảm giác hạnh phúc bền vững.
Báo cáo cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình, đặc biệt là cha mẹ, trong việc định hướng thói quen sử dụng mạng xã hội của trẻ. Từ việc làm gương đến thiết lập quy tắc, sự đồng hành của người lớn có thể tạo ra khác biệt đáng kể.
Cuối cùng, các chuyên gia khuyến nghị cần giữ thái độ thận trọng với những kết luận tuyệt đối. Mạng xã hội không hoàn toàn “xấu” hay “tốt”, điều quan trọng là cách mỗi người sử dụng và môi trường xung quanh họ.
