Vai trò then chốt của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, Việt Nam đang đối mặt với yêu cầu bức thiết về hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thúc đẩy phát triển bền vững và củng cố lòng tin của nhân dân. Trong bối cảnh đó, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực vẫn là những vấn đề nhức nhối, làm xói mòn, tác động, ảnh hưởng tiêu cực đến đạo đức công vụ, gây tổn hại đến uy tín của hệ thống chính trị. Đã có nhiều cán bộ, kể cả cán bộ cấp cao bị xử lý nghiêm minh, cho thấy quyết tâm chính trị “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Tuy nhiên, cuộc chiến này không thể chỉ trông cậy vào các cơ quan thanh tra, kiểm tra, mà đòi hỏi sự tham gia mạnh mẽ của toàn hệ thống chính trị, trong đó Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đóng vai trò đặc biệt quan trọng.
Trong hành trình đó, việc phát huy vai trò, vị trí của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam như một “lá chắn mềm” của nhân dân, vừa là nơi lắng nghe, tập hợp ý chí và nguyện vọng của dân, vừa là kênh giám sát quyền lực hiệu quả. Đây chính là giải pháp căn cơ để phòng ngừa, ngăn chặn từ gốc rễ các biểu hiện tham nhũng, tiêu cực trong hệ thống.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam về bản chất và sứ mệnh là nền tảng của khối đại đoàn kết và dân chủ cơ sở. Lịch sử 95 năm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã chứng minh vai trò trung tâm trong việc xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, là nơi tập hợp, phát huy trí tuệ và sức mạnh nhân dân trong mọi cuộc cách mạng. Từ thời kỳ kháng chiến đến công cuộc đổi mới, Mặt trận luôn là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, là “tai mắt” của quần chúng nhân dân trong giám sát, phản biện xã hội.
Trong thời đại mới, khi công nghệ phát triển, dân trí nâng cao, yêu cầu minh bạch, công khai, trách nhiệm xã hội được đặt ra mạnh mẽ, thì vai trò của Mặt trận càng trở thành then chốt trong việc giữ gìn kỷ cương, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
 |
Chủ tịch nước Lương Cường và các đại biểu Mặt trận Tổ quốc trao đổi, làm việc |
Chức năng giám sát và phản biện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là vũ khí trong mọi giai đoạn, thời kỳ
Theo Điều 9, Hiến pháp năm 2013, sửa đổi, bổ sung 2025 và Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015, Mặt trận có quyền và trách nhiệm giám sát, phản biện xã hội đối với hoạt động của cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, đảng viên. Đây chính là công cụ, cách thức dân chủ, tập trung nhất, toàn diện nhất để người dân giám sát quyền lực nhà nước thông qua tổ chức đại diện hợp pháp của mình.
Không ít vụ việc sai phạm nghiêm trọng được phát hiện và đưa ra công luận từ ý kiến, đơn thư, kiến nghị của người dân thông qua Mặt trận và các tổ chức thành viên. Ở nhiều địa phương, các Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng đã vào cuộc hiệu quả, góp phần phát hiện, ngăn chặn hàng trăm vụ việc có dấu hiệu lãng phí, thất thoát ngân sách, đấu thầu thiếu minh bạch, tư lợi cá nhân trong phân bổ nguồn lực công. Chẳng hạn, trong năm 2023, hệ thống Mặt trận các cấp đã thực hiện trên 15.000 cuộc giám sát và gửi gần 12.000 văn bản phản biện xã hội. Trong đó, nhiều chuyên đề trọng tâm như giám sát công tác cán bộ, quản lý đất đai, sử dụng ngân sách, đầu tư công… đã phát hiện hàng loạt sai phạm, giúp khắc phục hậu quả kịp thời. Hay như, Mặt trận Tổ quốc tỉnh An Giang, trong 2 năm 2017, 2018 đã giám sát 2.584 vụ, việc, đưa ra 284 kiến nghị và góp phần xử lý 265 vụ, việc sai phạm, thu hồi 248 triệu đồng.
Cơ chế giám sát “gần dân” để phát huy thế mạnh của hệ thống Mặt trận cơ sở. Một trong những ưu điểm lớn nhất của hệ thống Mặt trận là tính lan tỏa đến tận cơ sở. Với hàng triệu cán bộ Mặt trận ở xã, phường, thôn, tổ dân phố, những người “gần dân, hiểu dân”. Mặt trận có thể kịp thời nắm bắt thông tin, phản ánh những bức xúc, nguyện vọng cũng như phát hiện các dấu hiệu sai phạm ở cấp cơ sở, nơi dễ xảy ra tình trạng “tham nhũng vặt” nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Tại nhiều địa phương, mô hình “Tổ giám sát cộng đồng” đã trở thành điểm sáng trong công tác giám sát đầu tư công. Ví dụ, tại Bắc Giang, Mặt trận các xã đã giám sát hơn 2.000 cuộc giám sát trong đó có hàng trăm cuộc giám sát các công trình xây dựng nông thôn mới, góp phần làm rõ dấu hiệu rút ruột vật liệu, thay đổi thiết kế, sử dụng sai chủ trương… Nhiều kiến nghị được UBND huyện, tỉnh tiếp thu nghiêm túc và xử lý trách nhiệm đối với cán bộ liên quan.
Đề cao vai trò phản biện trong xây dựng thể chế, chính sách chống tham nhũng. Ngoài giám sát, phản biện xã hội là một công cụ hiệu quả để nâng cao chất lượng thể chế và chính sách. Bởi tham nhũng, tiêu cực không chỉ bắt nguồn từ hành vi cá nhân mà còn có phần lỗi của thể chế: những kẽ hở luật pháp, quy trình lỏng lẻo, cơ chế xin – cho, hoặc chính sách thiếu minh bạch. Do đó, Mặt trận có thể đóng vai trò “bộ lọc thứ hai” cho các dự thảo chính sách, đặc biệt là các văn bản quy phạm pháp luật có ảnh hưởng rộng đến quản lý tài chính công, tài sản công, quy hoạch đất đai, tổ chức bộ máy… Phản biện sâu sắc, thực chất sẽ giúp phát hiện và “bịt lỗ hổng” ngay từ giai đoạn dự thảo chính sách – phòng hơn chống.
Một số tồn tại, hạn chế của Mặt trận Tổ quốc trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thời gian qua nổi lên là vấn đề về cơ chế, năng lực và tính chủ động còn chưa tương xứng. Dù vai trò được quy định rõ ràng và thực tế ghi nhận nhiều thành tựu, nhưng không thể phủ nhận rằng công tác giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc hiện vẫn còn không ít khó khăn như thiếu chế tài về kết luận giám sát, kiến nghị phản biện của Mặt trận chưa có tính ràng buộc pháp lý cao, một số cơ quan hành chính còn chậm trễ hoặc né tránh tiếp thu trong khi cơ chế quy trách nhiệm vẫn chưa rõ ràng, chưa tương xứng. Hạn chế về năng lực ở nhiều nơi, đội ngũ cán bộ Mặt trận cơ sở chưa được đào tạo bài bản, thiếu chuyên môn về luật pháp, giám sát đầu tư, tài chính… Thiếu tính chủ động khi không ít nơi vẫn còn tâm lý “giữ hòa khí”, “né va chạm”, dẫn đến hoạt động giám sát mang tính hình thức, phản biện mang tính chung chung, chưa sâu sắc, chưa cụ thể.
 |
Cán bộ xã Đông Phú (Đông Sơn, Thanh Hóa) tuyên truyền nâng cao nhận thức của Nhân dân trong đấu tranh PCTN, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí (Ảnh: Quốc Hương) |
Giải pháp để phát huy hiệu quả hoạt động của Mặt trận Tổ quốc trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong kỷ nguyên mới
Để phát huy tối đa vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong cuộc chiến phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong kỷ nguyên mới, cần thiết phải thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, cụ thể là:
Thứ nhất, cần nâng cao địa vị pháp lý của kết luận giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc thông qua việc sửa đổi, bổ sung các luật liên quan như Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Luật Thanh tra, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật... và thậm chí cụ thể hóa vai trò giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc trong tất cả các văn bản luật hiện hành.
Thứ hai, đào tạo, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ Mặt trận các cấp, đặc biệt là kỹ năng giám sát đầu tư, phân tích tài chính công, phát hiện dấu hiệu sai phạm… hoặc phải cụ thể hóa các chỉ số thực hiện nhiệm cụ của cán bộ làm công tác Mặt trận Tổ quốc nhất là tham gia phòng, chống tham nhũng, tiêu cực với những vụ việc mà cơ quan chức năng đã đưa ra xử lý thì vai trò đến đâu để đánh giá kết quả.
Thứ ba, tăng cường công khai, minh bạch các nội dung giám sát, phản biện để người dân cùng theo dõi, tạo áp lực xã hội đối với những đối tượng bị giám sát và cũng là cách thức tổng kết kết quả thực hiện nhiệm vụ giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc thường xuyên.
Thứ tư, ứng dụng chuyển đổi số trong tiếp nhận kiến nghị, khiếu nại của người dân; giám sát qua camera, nền tảng dữ liệu mở, báo cáo số hóa… trong bối cảnh mới để từ đó phát huy cao nhất, nhanh nhất, kịp thời nhất những vấn đề diễn ra nổi lên trong đời sống xã hội.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức của lòng dân, từ lòng dân và vì dân và đang đứng trước thời cơ lớn để khẳng định vai trò không thể thay thế trong kiến tạo nền quản trị minh bạch, công bằng, liêm chính. Khi lòng dân là gốc, thì phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực sẽ không còn là cuộc chiến đơn độc của cơ quan kiểm tra, thanh tra, mà là sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị trong xây dựng đất nước, giang sơn ngày càng tươi đẹp.
Duy Ngọc - Tất Thắng
(Phòng An ninh Chính trị Nội bộ - Công an thành phố Hà Nội
