Nâng tầm trải nghiệm để di sản Hội An "sống" trong không gian số

Khi chuyển đổi số đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong lĩnh vực văn hóa, bài toán bảo tồn ở Phố cổ Hội An không còn chỉ là giữ lại một ngôi nhà cổ hay một kỹ thuật nghề.

Điều đáng lo hơn là làm sao những tri thức nằm trong ký ức nghệ nhân, bàn tay người thợ và đời sống cộng đồng không mất đi khi thế hệ thay đổi, du lịch phát triển nhanh và công nghệ ngày càng chi phối cách công chúng tiếp cận di sản.

Từ tiếng đục ở Kim Bồng đến dữ liệu số, mã QR và tour âm thanh, Hội An đang đứng trước cơ hội biến công nghệ thành công cụ nối dài đời sống di sản thay vì chỉ số hóa để lưu trữ.

Để người trẻ sống được với nghề

Được UNESCO ghi danh Di sản Văn hóa Thế giới từ năm 1999, Hội An không chỉ có giá trị ở hệ thống kiến trúc cổ mà còn ở chính đời sống cộng đồng, nghề truyền thống và những tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Hơn 40 năm gắn bó với nghề mộc, Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng cho rằng một trong những vấn đề khó nhất hiện nay không chỉ là bảo tồn giá trị văn hóa của làng mộc Kim Bồng mà còn là làm sao có lớp trẻ tiếp tục kế nghiệp.

Theo ông, nói đến bảo tồn làng nghề phải nhìn rộng hơn những món quà lưu niệm hay sản phẩm nhỏ lẻ. “Sản phẩm chính” của làng nghề chính là không gian văn hóa, nơi người thợ vẫn làm nghề, người dân vẫn sinh hoạt và du khách có thể ở lại lâu hơn để tìm hiểu, trải nghiệm.

Điều ông Huỳnh Sướng trăn trở nhất là sinh kế của thế hệ tiếp nối. Nếu người trẻ được làm nghề, có việc làm và thu nhập từ chính nghề truyền thống thì việc truyền nghề mới có cơ sở bền vững. Ngược lại, nếu lớp trẻ không thể sống được bằng nghề, những nỗ lực bảo tồn sẽ khó đạt được kết quả lâu dài.

Trong gia đình ông, câu chuyện tiếp nối nghề đang diễn ra theo một cách mới. Anh Huỳnh Tấn Quốc, con trai ông Huỳnh Sướng, là truyền nhân đời thứ 14 của nghề mộc gia đình. Từ nhỏ, anh Quốc đã nhìn ông nội và cha làm nghề, tự cầm đục thử trên những mảnh gỗ bỏ đi. Niềm yêu thích ấy theo anh đến khi trưởng thành.

Sau khi học hết phổ thông, anh Quốc chọn ngành thiết kế đồ họa. Anh cho biết mục đích là học những kiến thức, cách làm mới để trở về bổ sung cho nghề truyền thống của gia đình. Sau khi tốt nghiệp, anh trở lại Kim Bồng, bắt đầu thử nghiệm mẫu mã, hình thức thiết kế mới và tham gia những hoạt động quảng bá làng nghề.

Với anh Quốc, truyền thống và hiện đại không nhất thiết phải đứng ở hai phía. Anh tìm cách kết hợp mỹ thuật ứng dụng với mộc điêu khắc truyền thống, đồng thời sử dụng kiến thức marketing để đưa sản phẩm đến gần hơn với thị trường.

Một thay đổi khác là cách để du khách tiếp cận nghề. Nếu trước đây nhiều người đến Kim Bồng chủ yếu để xem, nghe giới thiệu rồi rời đi, anh Quốc muốn khách được trực tiếp trải nghiệm, tự tay thực hiện một sản phẩm nhỏ để hiểu rõ hơn giá trị lao động và kỹ thuật của người thợ.

Chính Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng cũng đang hướng tới cách kết hợp truyền thống với nhu cầu đương đại. Ông đưa ra ví dụ hình ảnh “Mắt cửa Hội An - chi tiết trang trí đặc trưng trên cửa nhà cổ Hội An” có thể được đưa vào các vật dụng thường ngày. Một chiếc đĩa mang công năng hiện đại nhưng trên đó có hình ảnh mắt cửa, chứa câu chuyện văn hóa Hội An và kỹ thuật của người thợ Kim Bồng. Đó là cách một biểu tượng văn hóa không chỉ nằm trên công trình cổ mà bước vào đời sống bằng một sản phẩm mới.

Từ góc nhìn quản lý, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng Tán Văn Vương cho rằng, Hội An phải chuyển tư duy từ khai thác những giá trị di sản sẵn có sang bảo tồn để di sản tiếp tục sống và tạo ra giá trị. Trong không gian phát triển mới của Đà Nẵng, phố cổ vẫn là hạt nhân, nhưng cần kết nối với các làng nghề, làng quê, không gian sinh thái, sông nước và biển đảo, hình thành chuỗi trải nghiệm đa dạng hơn.

Theo định hướng này, bảo tồn và phát huy di sản phải được đặt ở trung tâm; văn hóa trở thành nguồn lực tạo giá trị gia tăng, cộng đồng là chủ thể, đồng thời chuyển đổi số và quản trị điểm đến cần được thúc đẩy mạnh hơn. Cách tiếp cận đó cũng phù hợp với Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị, trong đó xác định văn hóa, con người là nguồn lực nội sinh quan trọng của phát triển; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo ra không gian, động lực mới cho văn hóa.

Phố cổ Hội An điểm thu hút đông đảo khách du lịch đến tham quan. (Ảnh: Hải Âu/TTXVN)

Từ lưu giữ tư liệu đến “dữ liệu sống” của cộng đồng

Nếu những người như Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng và anh Huỳnh Tấn Quốc đang bảo tồn nghề bằng bàn tay, kinh nghiệm và sự tiếp nối giữa các thế hệ thì công nghệ mở thêm một cách khác để lưu giữ những tri thức ấy.

Hội An đã từng bước ứng dụng công nghệ vào bảo tồn và phục vụ du khách. Di tích Chùa Cầu được số hóa 3D trước quá trình hạ giải, tu bổ; thông tin tại nhiều điểm di sản được kết nối thông qua mã QR. Những định hướng tiếp theo gồm số hóa di tích, xây dựng thông tin đa ngôn ngữ, bản đồ không gian sáng tạo, hệ thống vé tự động và các nền tảng hỗ trợ trải nghiệm thông minh. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là biến hồ sơ giấy thành dữ liệu điện tử.

Thạc sỹ Nguyễn Trần Thế Hiệp, người nghiên cứu về chuyển đổi số trong bảo tồn di sản Hội An đặt vấn đề chuyển từ “số hóa tĩnh” sang xây dựng “dữ liệu sống." Theo cách tiếp cận này, một di sản không chỉ có ảnh và hồ sơ kỹ thuật, mà được kết nối với những con người đang giữ di sản, sản phẩm, kỹ thuật, âm thanh, hình ảnh và ký ức của cộng đồng. Nhiều tư liệu có giá trị hiện vẫn nằm trong album gia đình, câu chuyện của người lớn tuổi hay kinh nghiệm chưa được ghi chép của những người thợ. Nếu không được thu thập kịp thời, một phần tri thức có thể biến mất cùng với người nắm giữ nó.

Theo ông Nguyễn Trần Thế Hiệp, cộng đồng có thể trực tiếp tham gia đóng góp tư liệu, nhưng dữ liệu phải có nguồn, quyền sử dụng rõ ràng và được kiểm chứng trước khi công bố. Khi được chuẩn hóa, dữ liệu không chỉ phục vụ lưu trữ mà có thể quay trở lại phục vụ giáo dục di sản, nghiên cứu, hoạt động sáng tạo và du lịch.

Từ đó, tiếng đục gỗ ở Kim Bồng, tiếng hô bài chòi hay tiếng mái chèo trên sông Hoài cũng có thể trở thành một phần của câu chuyện di sản trên môi trường số.

Một hướng khác là phát triển thuyết minh số và các tour tự hành. Du khách có thể sử dụng điện thoại, GPS hoặc quét mã QR để nghe thông tin ngay tại điểm đến. Các điểm riêng lẻ sau đó được kết nối thành hành trình theo chủ đề, chẳng hạn một tuyến bằng xe đạp kết nối phố cổ với các làng mộc Kim Bồng, gốm Thanh Hà, rau Trà Quế để khách gặp nghệ nhân và trực tiếp trải nghiệm nghề.

Công nghệ cũng có thể hỗ trợ tổ chức trải nghiệm mà không tác động đến di tích. Chẳng hạn, tại một nhà cổ, du khách có thể tìm hiểu cấu kiện kiến trúc; người thợ Kim Bồng giải thích vật liệu, kỹ thuật ghép và hướng dẫn khách thử thao tác trên mô hình riêng thay vì tác động vào cấu kiện gốc. Cách làm này vừa tăng chiều sâu trải nghiệm vừa bảo vệ tính xác thực của di sản.

Ở một đô thị di sản sống, công nghệ vì thế không nên thay thế trải nghiệm thật. Mô hình 3D có thể lưu lại cấu trúc công trình; một bản ghi âm có thể giữ tiếng nói của nghệ nhân; dữ liệu số có thể giúp nhiều người tiếp cận di sản hơn. Nhưng kỹ năng của bàn tay, ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa chỉ thực sự tiếp tục sống khi vẫn còn người thực hành và thế hệ tiếp nối.

Sau sắp xếp hành chính, Đà Nẵng có thêm một không gian văn hóa rộng lớn với Hội An, Mỹ Sơn, các làng nghề, nghệ thuật truyền thống và nhiều cộng đồng văn hóa khác nhau. Điều đó tạo cơ hội để thành phố hình thành những chuỗi sản phẩm mới dựa trên di sản, sáng tạo và công nghệ, nhưng cũng đòi hỏi cách quản lý bảo đảm giá trị gốc không bị hòa tan trong quá trình thương mại hóa. Bởi vậy, câu hỏi của chuyển đổi số trong bảo tồn không phải là có bao nhiêu mã QR hay bao nhiêu mô hình 3D. Giá trị nằm ở việc công nghệ có giúp giữ được tri thức, đưa người trẻ trở lại với nghề, đưa công chúng đến gần hơn với người giữ di sản và tạo thêm sinh kế cho cộng đồng hay không.

Từ tiếng đục của người thợ Kim Bồng đến những dữ liệu được lưu giữ trên môi trường số, đó có thể là một hành trình mới của di sản, không chỉ được bảo vệ như ký ức của quá khứ, mà cần tiếp tục được thực hành, sáng tạo và tạo ra giá trị trong đời sống hôm nay.