Đảng và Nhà nước luôn coi giáo dục và đào tạo, cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu. Nhiều chủ trương, chính sách lớn đã được ban hành, thúc đẩy giáo dục và đào tạo đổi mới, phát triển mạnh mẽ, đạt được những kết quả quan trọng. Tuy nhiên, giáo dục và đào tạo vẫn còn nhiều khó khăn, hạn chế, chưa thật sự trở thành động lực then chốt cho sự phát triển bứt phá của đất nước.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Huy Hoàng, Phó Viện trưởng Khoa học Giáo dục Việt Nam, trong bối cảnh triển khai thực hiện các chủ trương về đổi mới, nhất là Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam được giao chủ trì triển khai đề tài khoa học và công nghệ cấp quốc gia: Hoàn thiện thể chế phát triển hệ thống giáo dục nhằm góp phần tạo động lực phát triển nhanh và bền vững đất nước trong điều kiện mới. Đề tài tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế cũng như đánh giá những điểm nghẽn, những hạn chế, bất cập và đề xuất giải pháp khắc phục để tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển hệ thống giáo dục, đáp ứng yêu cầu tạo động lực phát triển nhanh và bền vững đất nước trong điều kiện mới.
Theo Tiến sĩ Trịnh Thị Anh Hoa, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu chính sách Giáo dục cho rằng, thể chế giữ vai trò kiến tạo nền tảng, định hướng khuôn khổ vận hành được thể hiện qua hệ thống pháp luật; đồng thời giữ vai trò quản lý và kiểm soát, duy trì phát triển hệ thống bền vững, tạo nền tảng vững chắc đối với phát triển hệ thống giáo dục. Thể chế giáo dục hiệu quả là yếu tố then chốt nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, tạo động lực cốt lõi cho sự phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Tuy nhiên, các nghiên cứu bước đầu cho thấy thể chế giáo dục nước ta hiện nay đang có những điểm nghẽn khi khung pháp lý với các hệ thống văn bản pháp luật còn chồng chéo, thiếu tính đồng bộ; cơ chế quản lý còn nặng tính hành chính, thiếu linh hoạt trước các biến động thực tiễn. Đáng chú ý, việc phân cấp, phân quyền, nhất là phân cấp quản lý giáo dục giữa trung ương và địa phương chưa thật sự hiệu quả, cơ chế tự chủ tại các cơ sở giáo dục còn nhiều hạn chế, kìm hãm đổi mới sáng tạo…
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Như Hà, Phó Vụ trưởng Pháp chế (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng, bản chất của việc hoàn thiện thể chế giáo dục là tạo ra một hệ sinh thái mà ở đó sự sáng tạo được tôn trọng, trách nhiệm giải trình được thực thi và mọi tiềm năng của con người đều được khơi thông. Những năm qua, hệ thống pháp luật giáo dục Việt Nam đã không ngừng phát triển. Tuy nhiên, thống kê cho thấy đến 31/12/2025 có tổng số 591 văn bản quy phạm pháp luật liên quan giáo dục còn hiệu lực, trong đó có 453 thông tư gây nên sự chồng chéo, rủi ro cho quá trình triển khai. Thí dụ điển hình sự chồng chéo pháp lý tạo “gánh nặng” tích hợp lên Chương trình Giáo dục Phổ thông với 26 luật chuyên ngành khác nhau yêu cầu lồng ghép nội dung vào trường học…
Vì vậy, hoàn thiện thể chế giáo dục Việt Nam có ý nghĩa quan trọng nhằm góp phần tạo động lực phát triển nhanh và bền vững đất nước trong điều kiện mới. Từ nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế của các nước như: Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore, Liên bang Nga, Pháp, Phần Lan, Hoa Kỳ, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hảo, Phó Giám đốc Trung tâm nghiên cứu nguồn nhân lực cho rằng, đối với hoàn thiện thể chế giáo dục Việt Nam cần hướng tới đổi mới tư duy lãnh đạo và quản lý, trong đó cần phân cấp mạnh mẽ cho các cấp địa phương trong triển khai thực thi chính sách chiến lược; xây dựng cơ chế vận hành cần đi kèm phân cấp, phân quyền đầy đủ, rõ ràng, nhất là xem xét và vận dụng cho việc phát triển mô hình quản lý gắn với chính quyền địa phương hai cấp.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện thể chế hệ thống giáo dục cũng cần gắn với xây dựng cơ chế khuyến khích khu vực tư tham gia vào phát triển giáo dục. Trong bối cảnh cách mạng khoa học công nghệ hiện nay cần chú trọng xây dựng chiến lược chuyển đổi số, ban hành các hướng dẫn về đạo đức của người dùng trí tuệ nhân tạo (AI) và bảo mật dữ liệu cá nhân; phát triển khung pháp lý giúp cho việc thúc đẩy việc sử dụng AI phù hợp, an toàn…
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, Viện trưởng Khoa học Giáo dục Việt Nam muốn hoàn thiện thể chế phát triển hệ thống giáo dục cần chuyển thật mạnh từ tư duy quản lý để kiểm soát sang tư duy quản trị để phát triển; thực hiện phân cấp, phân quyền một cách thực chất hơn. Từ thực tiễn nghiên cứu cho thấy một sở giáo dục, một nhà trường, thậm chí một hiệu trưởng, sẽ rất khó chịu trách nhiệm thật sự nếu không có quyền quyết định tương xứng, không có ngân sách đủ linh hoạt, không có đội ngũ đủ năng lực và không có dữ liệu đủ tin cậy để ra quyết định.
Vì vậy, việc phân quyền đúng nghĩa phải đi cùng bốn điều kiện: Rõ thẩm quyền, bảo đảm nguồn lực, đủ năng lực và minh bạch trách nhiệm. Ngoài ra, một hệ thống giáo dục công bằng cần việc sử dụng tài chính công để bù đắp bất bình đẳng, quan tâm đến vùng khó khăn, hỗ trợ nhóm yếu thế và bảo vệ những lĩnh vực quan trọng đối với tương lai quốc gia nhưng chưa chắc có lợi nhuận ngắn hạn. Bên cạnh đó, thể chế giáo dục trước hết không phải là thể chế quản lý trường lớp, mà là thể chế nuôi dưỡng con người làm giáo dục.
Cũng theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị không chỉ đưa ra những yêu cầu mới về đột phá phát triển giáo dục mà còn là một cơ hội lớn để chúng ta đổi mới mạnh mẽ và hoàn thiện thể chế giáo dục. Vì vậy, việc nghiên cứu, đề xuất được những định hướng và giải pháp có giá trị cho quá trình hoàn thiện thể chế giáo dục Việt Nam trong giai đoạn tới cần bảo đảm toàn diện từ thể chế pháp luật, thể chế quản trị, thể chế tài chính, thể chế dữ liệu, đến thể chế phát triển đội ngũ. Điều đó sẽ không chỉ góp phần đổi mới giáo dục mà còn góp phần xây dựng năng lực phát triển dài hạn của đất nước.
