Khi sức mạnh mềm bắt đầu từ không gian số
Trong kỷ nguyên số, văn hóa không còn chỉ là lĩnh vực của nghệ thuật hay di sản, mà đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia. Từ âm nhạc, điện ảnh, truyền thông đa nền tảng đến các sản phẩm nội dung số, sức mạnh mềm ngày càng được định hình ngay trên không gian mạng.
 |
| Sân khấu với công nghệ âm thanh, ánh sáng được đầu tư theo chuẩn quốc tế tại các chương trình biểu diễn nghệ thuật do TP Hồ Chí Minh tổ chức. |
Tinh thần đó được đặt ra trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam - nơi văn hóa được xác định không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, không gian mạng đang tác động trực tiếp đến cách con người tiếp nhận thông tin, hình thành lối sống và định hình hệ giá trị xã hội. Điều này khiến câu chuyện phát triển văn hóa không còn dừng ở bảo tồn hay quảng bá mà chuyển sang bài toán xây dựng “bản lĩnh văn hóa số” cho cộng đồng.
Theo ông Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, Nghị quyết số 80 đánh dấu bước chuyển trong tư duy phát triển khi văn hóa được đặt ở vị trí trung tâm, giữ vai trò điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.
Ông Lợi cho rằng, để tinh thần Nghị quyết đi vào đời sống, cần đổi mới cách truyền thông văn hóa bằng các nền tảng số và sản phẩm đa phương tiện. Trong đó, báo chí không chỉ truyền tải thông tin mà còn tham gia định hình không gian văn hóa số, góp phần dẫn dắt thị hiếu và chuẩn mực xã hội.
Trong môi trường số, vai trò của báo chí cũng thay đổi mạnh mẽ. Nhà báo Nguyễn Ngọc Toàn, Tổng Biên tập báo Thanh Niên nhận định: "Khi thông tin lan truyền với tốc độ rất nhanh, các hiện tượng phản văn hóa cũng dễ dàng phát tán nếu thiếu định hướng phù hợp".
Theo ông Toàn, báo chí cần đóng vai trò “gác cổng văn hóa”, chủ động lựa chọn, dẫn dắt và lan tỏa các giá trị tích cực. Mỗi bài viết về một di sản bị lãng quên hay một mô hình sáng tạo mới đều có thể góp phần bảo tồn và làm mới văn hóa Việt Nam.
Trong khi đó, Đại tá Phan Tùng Sơn, Trưởng ban Đại diện Báo Quân đội Nhân dân tại TP Hồ Chí Minh cho rằng, truyền thông văn hóa trong thời đại số không còn chỉ thực hiện chức năng phổ biến hay giáo dục, mà đang trở thành không gian định hình giá trị xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng.
Quan điểm này cũng được bà Đinh Thị Thanh Thủy, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh khi đề cập nhiệm vụ xây dựng “công dân số văn minh” và môi trường thông tin lành mạnh trong chương trình hành động triển khai Nghị quyết số 80 tại TP Hồ Chí Minh.
Theo bà Thủy, phát triển văn hóa trong giai đoạn mới không chỉ là bảo tồn nghệ thuật truyền thống hay nâng cao đời sống tinh thần, mà còn phải đưa văn hóa thấm sâu vào mọi chính sách phát triển, phát huy vai trò của đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức và doanh nhân trong lan tỏa giá trị Việt Nam.
Khi công nghiệp văn hóa trở thành động lực phát triển mới
Một trong những yêu cầu lớn mà Nghị quyết số 80 đặt ra là chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế. Đây cũng là lý do công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo đang được xem là động lực tăng trưởng mới của nhiều đô thị lớn.
 |
| Các bảo tàng tại TP Hồ Chí Minh ứng dụng công nghệ số trong trưng bày các chuyên đề, thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước. |
Theo NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, thành phố hiện là địa phương có thị trường công nghiệp văn hóa sôi động với nhiều lĩnh vực như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, quảng cáo, mỹ thuật, thiết kế, du lịch văn hóa, truyền thông đa phương tiện và xuất bản.
TP Hồ Chí Minh cũng đang hình thành nhiều không gian sáng tạo, góp phần gia tăng trải nghiệm văn hóa cho người dân. Thành phố đồng thời giữ vai trò dẫn đầu về công nghiệp nội dung số với hệ sinh thái doanh nghiệp và lực lượng sáng tạo đông đảo.
Tuy nhiên, theo bà Thúy, quá trình phát triển vẫn còn nhiều thách thức như cơ chế, chính sách chưa đồng bộ; thiếu dữ liệu thống kê chuyên ngành; áp lực cân bằng giữa phát triển nhanh với bảo tồn giá trị văn hóa.
Thời gian tới, TP Hồ Chí Minh sẽ tập trung triển khai các cam kết trong vai trò thành viên Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO; xây dựng kế hoạch thúc đẩy phát triển công nghiệp điện ảnh và các lĩnh vực văn hóa theo hướng chuyên nghiệp, tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế.
Cùng với đó là hoàn thiện hệ thống pháp luật, xây dựng cơ sở dữ liệu công nghiệp văn hóa, đưa lĩnh vực này vào hệ thống thống kê chính thức phục vụ công tác quản lý; đồng thời chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đầu tư hạ tầng văn hóa theo mô hình hợp tác công - tư.
Một trong những vấn đề được nhấn mạnh là tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong sản xuất sản phẩm văn hóa, cũng như xây dựng đề án đưa giáo dục thẩm mỹ vào trường học một cách bài bản.
Theo bà Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành ủy TP Hồ Chí Minh, sau khi mở rộng không gian phát triển với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP Hồ Chí Minh đang có cơ hội hình thành những tổ hợp công nghiệp văn hóa quy mô lớn, đủ khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Trong bối cảnh kỷ nguyên số và AI phát triển mạnh mẽ, Thành phố xác định phương châm “càng hội nhập sâu, bản sắc càng phải đậm; càng số hóa mạnh, nhân văn càng phải cao”.
Theo bà Văn Thị Bạch Tuyết, kỷ nguyên số mang đến cơ hội để kể câu chuyện văn hóa Việt Nam sinh động hơn, gần gũi hơn với thế giới. Đây cũng là điều kiện để TP Hồ Chí Minh thúc đẩy công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng mới, hướng tới xây dựng đô thị văn hóa sáng tạo mang tầm khu vực.
Ở góc độ chiến lược, ông Trần Thanh Lâm, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cho rằng, sức mạnh mềm quốc gia trong thời đại mới bắt nguồn từ con người. Trong môi trường số, mỗi công dân cần có “kháng thể văn hóa” và “kỹ năng số” để vừa tiếp nhận tinh hoa nhân loại, vừa giữ được bản sắc dân tộc.
"Văn hóa cần được nhìn nhận ngang tầm với kinh tế và chính trị. Muốn phát triển bền vững phải đổi mới tư duy, coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho tương lai; đồng thời triển khai hiệu quả hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam", ông Lâm nhấn mạnh.
Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cũng đánh giá, việc xây dựng “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh”, cùng những nỗ lực ứng dụng công nghệ trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản đang mở ra thêm nhiều hướng tiếp cận mới cho văn hóa TP Hồ Chí Minh trong thời đại số. Từ nền tảng ấy, Thành phố được kỳ vọng không chỉ giữ vai trò trung tâm kinh tế mà còn từng bước hình thành diện mạo của một đô thị văn hóa sáng tạo, điểm đến của điện ảnh, âm nhạc và các ngành công nghiệp sáng tạo trong khu vực.
Tuy vậy, theo ông Lâm, công nghiệp văn hóa vẫn còn nhiều dư địa để phát triển, nhất là trong việc tạo ra những sản phẩm mang bản sắc riêng và có khả năng cạnh tranh rộng rãi trên thị trường quốc tế. Cùng với đó, môi trường văn hóa số cũng đặt ra không ít thách thức trước sự xuất hiện của các biểu hiện lệch chuẩn và xu hướng tiếp nhận thông tin thiếu chọn lọc.
Trong bối cảnh AI ngày càng tác động sâu vào đời sống, báo chí cũng được đặt trước yêu cầu mới: Không chỉ truyền tải thông tin mà còn trở thành không gian nuôi dưỡng các giá trị văn hóa, lan tỏa tinh thần nhân văn và cảm hứng sáng tạo.
Khi mỗi tác phẩm báo chí góp phần giữ gìn “vùng xanh tinh thần” cho xã hội, đó cũng là lúc sức mạnh mềm văn hóa được bồi đắp từ chính đời sống đương đại và không gian số.
