Nguồn nhân lực dồi dào, nhưng việc làm chưa tương xứng
PGS.TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng: Hà Nội có lợi thế đặc biệt về nguồn nhân lực, khi các trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia và doanh nhân tập trung đông đảo.
Tỷ lệ lực lượng lao động đã qua đào tạo của Hà Nội đạt 53,9% vào năm 2024, cao hơn đáng kể mức 28,4% của cả nước. Đây là lợi thế rất lớn trong quá trình phát triển kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, PGS.TS. Trần Đình Thiên lưu ý, bằng cấp mới chỉ là nền tảng, còn nhiệm vụ và cơ hội mới quyết định khả năng phát huy năng lực của người lao động.
Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, điều cần thiết là tạo ra những công việc đủ khó và có giá trị như thiết kế, nghiên cứu, phát triển sản phẩm, quản trị, sáng tạo nội dung. Nếu thiếu những cơ hội này, nguồn nhân lực có trình độ chưa thể phát huy hết vai trò.
Một nghịch lý khác được PGS.TS. Trần Đình Thiên chỉ ra là số lượng doanh nghiệp tăng nhanh hơn khả năng tạo việc làm chưa tương xứng. Giai đoạn 2015-2024, số doanh nghiệp Hà Nội có kết quả sản xuất kinh doanh tăng 56,7%, nhưng lao động trong khu vực doanh nghiệp chỉ tăng 19,9%, từ khoảng 2,16 triệu lên 2,59 triệu người.
Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, không nên mặc nhiên coi việc số lao động bình quân trong doanh nghiệp giảm là điều tiêu cực, bởi doanh nghiệp ứng dụng công nghệ có thể tạo ra giá trị cao với ít lao động hơn.
Ở góc độ thị trường lao động, số liệu từ Sàn Giao dịch việc làm Hà Nội cho thấy nhu cầu tuyển dụng đang trải rộng ở nhiều nhóm trình độ. Tại các phiên giao dịch việc làm, tỷ lệ yêu cầu vị trí dành cho lao động có trình độ cao đẳng, đại học trở lên, chiếm khoảng 30%, vị trí dành cho lao động trung cấp, công nhân kỹ thuật khoảng 40% còn lại là dành cho lao động phổ thông
Như vậy, thị trường lao động không chỉ cần nhân lực có bằng cấp cao mà còn cần lực lượng kỹ thuật có kỹ năng thực hành. Đây là điểm cần được nhìn nhận trong chính sách đào tạo và sử dụng nhân lực.
Cơ cấu này cho thấy cơ hội việc làm đang được phân hóa theo trình độ, kỹ năng và năng lực. Vấn đề đặt ra là làm sao để người lao động được tiếp cận đúng công việc, còn doanh nghiệp tìm được nhân lực phù hợp.
Dẫn nghiên cứu khác, theo TS. Bùi Phương Đình, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, Hà Nội hiện có lực lượng lao động khoảng 4,2 triệu người, tỷ lệ qua đào tạo 74,3%, trong đó trình độ đại học trở lên chiếm 30,19%. Tuy nhiên, khoảng 25% cử nhân, kỹ sư đang làm những công việc kỹ năng thấp, trong khi lại thiếu hụt công nhân kỹ thuật cao.
Sự tương phản này cho thấy bài toán việc làm không thể chỉ đo bằng số người có việc. Quan trọng hơn là người lao động có được làm đúng năng lực hay không, công việc có tạo ra giá trị và cơ hội phát triển hay không.
Từ góc nhìn này, quan điểm của PGS.TS. Trần Đình Thiên về việc tạo ra “những công việc đủ khó và có giá trị. Một nền kinh tế có nguồn nhân lực chất lượng cao nhưng thiếu những nhiệm vụ, sản phẩm và doanh nghiệp đủ năng lực hấp thụ sẽ khó chuyển hóa được lợi thế về con người thành động lực tăng trưởng.
Chuyển từ lượng sang chất
Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, để tạo thêm việc làm có chất lượng, Hà Nội cần tập trung nâng cấp khu vực doanh nghiệp. Bởi doanh nghiệp không chỉ là nơi sử dụng lao động mà còn là môi trường biến tri thức, công nghệ và kỹ năng thành sản phẩm, thị trường và thu nhập.
Do đó, thay vì thành lập thêm doanh nghiệp, Hà Nội định hướng sang hỗ trợ doanh nghiệp hoạt động thực chất, tăng quy mô và nâng năng lực.
Ở khu vực công, TS. Bùi Phương Đình đề xuất xây dựng hệ sinh thái quản trị nhân tài, từ phát hiện, tuyển chọn, đãi ngộ, trọng dụng đến đào tạo, đánh giá và giữ chân nhân lực.
Theo TS. Bùi Phương Đình, trong quá trình vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã đang phải đảm nhận khoảng 1.475 nhiệm vụ quản lý nhà nước. Khối lượng công việc và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã đang tăng lên đáng kể. Đây cũng là lực lượng trực tiếp tiếp nhận, giải quyết phần lớn công việc hành chính gắn với người dân và doanh nghiệp.
“Áp lực công việc với cán bộ xã phường trước đây được ví như "trên đe dưới búa" mà nay được so sánh như "chịu áp lực máy dập bê tông". Do đó, có tình trạng cán bộ xã né việc, nhất là việc khó hoặc không nắm vững chuyên môn”, TS Bùi Phương Đình chia sẻ.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đối với cán bộ cấp cơ sở không chỉ là thực hiện đúng quy trình mà còn phải có năng lực xử lý công việc trong điều kiện áp lực cao, chủ động giải quyết những vấn đề mới phát sinh.
Theo đó, tuyển dụng cần chuẩn hóa theo vị trí việc làm và thù lao thỏa thuận; người có năng lực được giao chủ trì các đề án trọng điểm; đánh giá hiệu suất bằng KPI/OKR, gắn với trả lương và thi đua.
Mô hình đánh giá được đề xuất theo hướng 70% điểm số dựa trên kết quả, sản phẩm đầu ra và 30% đánh giá định tính 360 độ từ tập thể, lãnh đạo.
Trong khi đó, PGS.TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh cách tiếp cận “trọng dụng tài năng bằng nhiệm vụ đủ lớn”. Hà Nội có thể thí điểm khoảng 10 nhóm nhiệm vụ, mỗi nhóm có trưởng nhóm, người sử dụng kết quả, nguồn lực, quyền và thời hạn 12-24 tháng.
Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, Hà Nội cần tạo không gian để tri thức gặp nhiệm vụ, nhiệm vụ tạo sản phẩm và sản phẩm tìm được thị trường. Đây là khoảng cách cần được xử lý thông qua kết nối, thử nghiệm và thương mại hóa.
Ở góc độ doanh nghiệp, điều này đồng nghĩa với việc mở rộng cơ hội tiếp cận dữ liệu, hạ tầng, mặt bằng, vốn, công nghệ và thị trường. Ở góc độ người lao động, đó là tạo ra những vị trí việc làm đủ chất lượng để sử dụng kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm.
Trong khi đó, TS. Bùi Phương Đình đề xuất một hệ sinh thái quản trị nhân tài với các trụ cột về tuyển chọn, đãi ngộ, trọng dụng, đào tạo, đánh giá và bảo vệ nhân lực.
Hà Nội giải bài toán nhân lực theo cả hai chiều: tạo thêm việc làm thông qua nâng cấp doanh nghiệp và sử dụng tốt hơn nguồn nhân lực thông qua những nhiệm vụ, vị trí việc làm có giá trị.
Với 53,9% lực lượng lao động đã qua đào tạo và hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia tập trung lớn, lợi thế của Hà Nội không nằm ở việc có bao nhiêu người có bằng cấp, mà ở khả năng biến nguồn lực ấy thành năng lực sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.
