Theo nghiên cứu được Trung tâm Truyền thông, Công nghệ và Dân chủ thuộc Đại học McGill công bố hôm 16/3, các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) hàng đầu như ChatGPT, Gemini, Claude và Grok có mức độ hiểu biết sâu rộng về các sự kiện thời sự tại Canada - một dấu hiệu cho thấy chúng đã hấp thụ đáng kể nội dung báo chí trong quá trình huấn luyện.
Tuy nhiên, khi được yêu cầu thông tin, các hệ thống này đã không trích dẫn nguồn tin trong khoảng 82% trường hợp. Qua đó, đặt ra thách thức lớn đối với tính bền vững của ngành truyền thông.
Các nhà nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm với 2.267 bản tin ở Canada và chỉ khoảng 28% trong số đó nêu rõ tên cơ quan báo chí Canada khi chỉ ra các liên kết trong nội dung. Điều này khiến người dùng khó nhận diện nguồn thông tin và làm giảm động lực truy cập vào các bài báo gốc.
Theo nghiên cứu, vấn đề không chỉ nằm ở việc thiếu ghi nhận nguồn mà còn ở cả cách các AI “tái đóng gói” nội dung báo chí thành sản phẩm riêng. Các công ty AI đang khai thác giá trị từ báo chí ở mọi giai đoạn: từ dữ liệu huấn luyện đến việc tạo ra nội dung phái sinh và cung cấp trực tiếp cho người dùng. Hệ quả là nhu cầu truy cập nguồn tin gốc bị suy giảm, làm trầm trọng thêm khó khăn tài chính vốn đã kéo dài của ngành báo chí.
Phát biểu tại Hội nghị Quốc gia về AI và Văn hóa, Bộ trưởng Văn hóa Canada Mark Miller thừa nhận đang có những câu hỏi xoay quanh vấn đề bản quyền và cơ chế cấp phép trong bối cảnh nội dung do AI tạo ra ngày càng phổ biến. Trong khi đó, Bộ trưởng phụ trách AI Evan Solomon nhấn mạnh nhu cầu xây dựng một khuôn khổ quản lý chặt chẽ hơn nhằm đảm bảo quyền lợi của các nhà sáng tạo nội dung.
Vấn đề hiện không chỉ dừng lại ở việc tranh luận chính sách mà đã bắt đầu chuyển sang lĩnh vực pháp lý. Một liên minh gồm các cơ quan báo chí lớn của Canada như hãng thông tấn Canada, The Star, The Globe & Mail, Postmedia và CBC/Radio-Canada đã khởi kiện OpenAI tại Ontario, cáo buộc công ty này sử dụng nội dung báo chí mà không được phép và không trả thù lao.
Giới chuyên gia cho rằng xung đột giữa AI và báo chí có bản chất khác với các tranh chấp trước đây với mạng xã hội.
Theo Giáo sư Taylor Owen, Giám đốc Trung tâm tại Đại học McGill, mạng xã hội chủ yếu kiếm tiền bằng cách phân phối nội dung và thu hút quảng cáo, trong khi AI “hấp thụ trực tiếp nội dung cốt lõi của báo chí và tái tạo nó dưới dạng câu trả lời hoàn chỉnh." Ông cho rằng điều này không chỉ làm giảm lưu lượng truy cập vào các tòa soạn, mà còn có nguy cơ làm suy yếu vai trò của báo chí như một thiết chế công.
Ở góc độ quốc tế, xu hướng này cũng đang gây tranh cãi tại nhiều quốc gia. Một số nhà xuất bản lớn tại Mỹ và châu Âu đã ký thỏa thuận cấp phép nội dung với các công ty AI, trong khi những bên khác lựa chọn con đường pháp lý.
Theo chuyên gia truyền thông Emily Bell tại Đại học Columbia, việc thiếu minh bạch trong cách AI sử dụng dữ liệu “có thể làm xói mòn hệ sinh thái thông tin nếu không có cơ chế chia sẻ giá trị công bằng."
Canada từng thông qua Đạo luật Tin tức Trực tuyến năm 2023, yêu cầu các nền tảng công nghệ như Google và Meta phải bồi thường cho các cơ quan báo chí khi sử dụng nội dung của họ. Tuy nhiên, báo cáo nghiên cứu của Đại học McGill cho rằng AI đang đặt ra một thách thức hoàn toàn mới, vượt ra ngoài khuôn khổ của các quy định hiện hành.
Theo báo cáo này, khác với mạng xã hội nơi người dùng vẫn phải nhấp vào liên kết để đọc tin, các hệ thống AI có thể cung cấp câu trả lời đầy đủ ngay lập tức. Do đó, nhu cầu truy cập nguồn tin không chỉ giảm đi, mà trong nhiều trường hợp còn trở nên không cần thiết.
Trong bối cảnh đó, các nhà nghiên cứu kêu gọi Chính phủ Canada nhanh chóng cập nhật khung pháp lý để giải quyết các vấn đề liên quan đến AI, bao gồm cơ chế cấp phép, chia sẻ doanh thu và yêu cầu minh bạch nguồn dữ liệu.
Giới quan sát nhận định rằng, cách Canada xử lý vấn đề này có thể trở thành hình mẫu cho các quốc gia khác trong bối cảnh thế giới đang tìm kiếm sự cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới công nghệ và bảo vệ hệ sinh thái báo chí.
