Thông qua một sáng kiến của UNESCO, các thủ thư Ukraine được trang bị thêm những kỹ năng thiết thực như sơ cứu tâm lý, giao tiếp có hiểu biết về sang chấn và chăm sóc sức khỏe tinh thần cho chính mình. Những kiến thức này đang được các thư viện áp dụng vào nhiều hoạt động giáo dục, sáng tạo; đồng thời hỗ trợ những người đang trải qua căng thẳng, mất mát và kết nối họ với các dịch vụ chuyên môn khi cần thiết.
Sáng kiến hiện được mở rộng tới thêm 10 khu vực và các thư viện thuộc các cơ sở giáo dục, qua đó tạo cơ hội để nhiều thư viện và cộng đồng cùng tham gia. Một khóa học trực tuyến và cẩm nang thực hành cũng đã được xây dựng để các thủ thư trên toàn Ukraine có thể tiếp cận.
Thư viện trở thành không gian cộng đồng đáng tin cậy
Ukraine hiện có khoảng 11.700 thư viện công cộng, phục vụ khoảng 1,77 triệu người. Với mạng lưới rộng khắp và khả năng tiếp cận thuận tiện, thư viện là những không gian cộng đồng quan trọng đối với nhiều nhóm tuổi và hoàn cảnh khác nhau, từ trẻ em, gia đình, cựu chiến binh đến người phải rời bỏ nơi ở do chiến tranh.
Trong bối cảnh chiến tranh, vai trò này ngày càng được mở rộng. Người dân đến thư viện không chỉ để đọc sách hay học tập mà còn để trò chuyện, tham gia các hoạt động nhóm, tìm kiếm thông tin đáng tin cậy và nhận sự hỗ trợ cần thiết.
Các thư viện không thể thay thế chuyên gia tâm lý hay các chuyên gia sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, những thủ thư được đào tạo có thể góp phần tạo ra môi trường an toàn, thân thiện; nhận biết khi một người cần được hỗ trợ thêm; cung cấp những nguồn thông tin đã được kiểm chứng và hướng họ đến các dịch vụ chuyên môn phù hợp.
Trang bị kỹ năng và tăng sức bền cho đội ngũ thủ thư
Trong giai đoạn thí điểm của sáng kiến, 60 thủ thư đến từ các vùng Zhytomyr, Odesa, Kyiv, Ivano-Frankivsk, Ternopil và Lviv đã hoàn thành chương trình đào tạo kéo dài 60 giờ. Chương trình kết hợp 5 ngày đào tạo trực tiếp tại Kyiv và Lviv với hình thức học trực tuyến.
Nội dung đào tạo bao gồm sơ cứu tâm lý, giao tiếp có hiểu biết về sang chấn, các kỹ thuật tự chăm sóc và phương pháp thực tế khi làm việc với những người đang trải qua căng thẳng, lo âu hoặc mất mát. Sức khỏe và sự an toàn về tinh thần của chính các nhân viên thư viện cũng được đặc biệt chú trọng.
Sau khóa đào tạo, các thủ thư được cung cấp tài liệu phương pháp và thông tin đã được kiểm chứng, danh mục sách khuyến nghị cùng các nguồn tài liệu thực hành để hỗ trợ việc tổ chức hoạt động cho đồng nghiệp và người sử dụng thư viện.
UNESCO cũng cung cấp 1.600 cuốn sách của các nhà xuất bản Ukraine đương đại cho 32 thư viện tại 6 khu vực tham gia chương trình. Các ấn phẩm được lựa chọn tập trung vào phát triển cảm xúc, quản lý căng thẳng, khả năng thích ứng và chăm sóc bản thân.
Từ đào tạo đến các hoạt động hỗ trợ cộng đồng
Các thư viện tham gia đã đưa những kiến thức mới vào công việc hằng ngày và xây dựng các hoạt động phù hợp với nhu cầu của từng cộng đồng. Các hoạt động bao gồm đọc sách và kể chuyện có hướng dẫn, hội thảo sáng tạo, âm nhạc và nghệ thuật, trò chơi nhập vai, các nhóm trò chuyện và những buổi gặp gỡ với chuyên gia tâm lý. Một số thư viện thành lập nhóm hỗ trợ dành cho gia đình quân nhân, trong khi những nơi khác tổ chức chương trình cho người cao tuổi, độc giả trẻ và chính đội ngũ nhân viên thư viện.
Tại Artsyz, thuộc vùng Odesa ở miền nam Ukraine, thư viện địa phương tổ chức một chương trình mang tên “Vòng tròn hỗ trợ” dành cho những người lớn tuổi trong cộng đồng. Các thành viên gặp nhau định kỳ để cùng đọc sách, chia sẻ suy nghĩ và tham gia những hoạt động hỗ trợ tâm lý – xã hội.
Sáng kiến cũng khuyến khích các thư viện tìm ra những cách sáng tạo để tiếp cận độc giả. Chẳng hạn tại Zhytomyr, mạng lưới thư viện công cộng của thành phố sử dụng hình tượng chú thỏ hoạt hình Ketryk để giới thiệu các chủ đề về sức khỏe tinh thần cho độc giả nhỏ tuổi theo cách gần gũi, dễ hiểu và phù hợp với từng độ tuổi.
Sách cũng có thể trở thành một hình thức hỗ trợ
Một trong những phương pháp đang được áp dụng là liệu pháp thư viện (bibliotherapy). Thông qua những cuốn sách được lựa chọn cẩn thận và các cuộc thảo luận có hướng dẫn, người tham gia có thể khám phá cảm xúc, nhìn lại trải nghiệm cá nhân và tìm hiểu những cách ứng phó với hoàn cảnh khó khăn.
Các thư viện đồng thời hỗ trợ người dân tiếp cận thông tin về dịch vụ tư vấn tâm lý, hỗ trợ pháp lý và viện trợ nhân đạo. Sự kết hợp giữa học tập, hoạt động sáng tạo, kết nối xã hội và hướng người dân đến các dịch vụ chuyên môn giúp thư viện đóng góp vào khả năng phục hồi của cộng đồng, đồng thời vẫn nằm trong phạm vi chuyên môn của một thiết chế văn hóa – giáo dục.
Mở rộng chương trình tới nhiều khu vực trên toàn Ukraine
Dựa trên kết quả của giai đoạn thí điểm, sáng kiến hiện đã được mở rộng tới thêm 10 khu vực. Các thủ thư tại những địa phương này sẽ có cơ hội tham gia chương trình và điều chỉnh phương pháp triển khai cho phù hợp với nhu cầu của cộng đồng mình.
Để kiến thức không chỉ giới hạn trong các thư viện tham gia trực tiếp, với sự hỗ trợ của Đối tác Toàn cầu vì Giáo dục (GPE), một khóa học trực tuyến đã được xây dựng dành cho thủ thư trên toàn Ukraine. Một cẩm nang thực hành trực tuyến cũng được cung cấp miễn phí, tập hợp những nguyên tắc, phương pháp và khuyến nghị quan trọng có thể áp dụng trong công việc thư viện hằng ngày.
Việc kết hợp đào tạo trực tiếp với các nguồn học tập mở trên mạng nhằm giúp sáng kiến tiếp cận mạng lưới thư viện rộng hơn, đồng thời thúc đẩy việc đưa các phương pháp hỗ trợ tâm lý – xã hội vào hoạt động thư viện một cách lâu dài.
Trong chiến tranh, thư viện Ukraine vẫn giữ vai trò truyền thống là nơi cung cấp sách, thông tin và giáo dục. Nhưng bên cạnh đó, các thư viện đang trở thành những không gian ngày càng quan trọng để người dân giao tiếp, sáng tạo và tìm lại sự cân bằng. Từ một nơi để đọc sách, thư viện đang trở thành điểm tựa cộng đồng, nơi mọi người có thể gặp gỡ, chia sẻ, tiếp cận thông tin đáng tin cậy và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần.
Sáng kiến do UNESCO triển khai với sự hỗ trợ tài chính của Nhật Bản, phối hợp cùng Bộ Văn hóa Ukraine, đang góp phần giúp các thư viện phát huy vai trò này và giúp cộng đồng duy trì sự gắn kết, khả năng thích ứng và sức bền trong bối cảnh chiến tranh.
