 |
Theo ghi nhận của Cục An toàn thông tin (ATTT), năm 2024 đã tiếp nhận hơn 22.200 phản ánh về các vụ lừa đảo trực tuyến do người dùng Internet gửi về Cổng cảnh báo an toàn thông tin Việt Nam. Con số này tăng 27,6% so với năm 2023. Theo thống kê mới nhất, chỉ riêng tuần đầu năm 2025 (đến ngày 15/1/2025), đã có 6.685 phản ánh về hình thức lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam. Trong đó, sinh viên là một trong những đối tượng chiếm phần nhiều vì là “miếng mồi ngon béo bở” đối với các “nhà tuyển dụng”.
 |
Hệ sinh thái mạng xã hội ngày càng mở rộng, công cụ tạo tài khoản ảo, website giả, kịch bản lừa đảo được thiết kế không khác gì một chiến dịch quảng cáo thực thụ. Chỉ cần vài hình ảnh được chỉnh sửa khéo léo, vài bình luận “đã nhận được tiền thật” từ tài khoản ảo, là đủ để biến một trò lừa trở thành “cơ hội việc làm” đầy hứa hẹn. Sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội, nếu thiếu đi cơ chế kiểm soát và cảnh báo kịp thời, đang vô tình trở thành “vùng trũng” lý tưởng để các chiêu trò giả mạo sinh sôi.
Bên cạnh đó, mánh khóe ngày càng tinh vi là một trong những nguyên do khiến tâm lý nạn nhân dễ dàng lung lay, bị thao túng. Ông Bùi Thủy Lực - Giảng viên Content Marketing tại Vinalink Academy cho biết: “Các đối tượng lừa đảo đang sử dụng những chiến thuật không khác gì đội ngũ làm nội dung chuyên nghiệp: hình ảnh sắc nét; ngôn từ mời gọi, tạo cảm giác khan hiếm, gấp gáp, “việc nhẹ lương cao, số lượng có hạn”, “không cần bằng cấp”. Chúng mạo danh thương hiệu lớn, dựng tài khoản chuyên nghiệp và đầu tư vào việc xây dựng niềm tin."
Hơn nữa, những công việc được mời gọi thường là các việc phổ thông, dễ thao tác trên mạng Internet như: gõ văn bản, duyệt đơn trực tuyến, đánh giá sản phẩm, dịch thuật, thậm chí chỉ cần nhấn thích video cũng được tiền. Chính vì không yêu cầu bằng cấp, không cần kinh nghiệm, những công việc này dễ tiếp cận với đông đảo người trẻ – đặc biệt là sinh viên năm đầu, người đang bận học hoặc mong kiếm thêm thu nhập nhanh. Và cũng chính sự dễ dàng ấy khiến họ dễ trở thành mục tiêu của những cú lừa được ngụy trang tinh vi.
 |
“Việc nhẹ lương cao” vốn dĩ là những kỳ vọng không thực tế trong thời đại thị trường lao động cạnh tranh. Thế nhưng, đối với những tin tuyển dụng như vậy, nhiều sinh viên không nghi ngờ, trái lại còn cảm thấy… may mắn vì đã nắm trong tay cơ hội “đổi đời”. “Không có bữa ăn nào miễn phí”, càng không tồn tại điều kỳ diệu mang tên “việc nhẹ lương cao” nếu không có sự đánh đổi bằng kiến thức, kinh nghiệm, trải nghiệm và sự nỗ lực.
Sự cả tin, thiếu kỹ năng xác minh thông tin và hiểu biết về pháp lý, tâm lý nóng vội muốn kiếm tiền nhanh của sinh viên là điểm yếu để tổ chức lừa đảo lợi dụng, cứ thế trúng mánh lớn.
Nhưng đáng lo ngại hơn, không ít nạn nhân khi bị lừa vẫn không dám lên tiếng. Họ xấu hổ, sợ bị đánh giá là “ngây thơ”, “dại dột” và chọn cách im lặng. Chính sự im lặng này vô tình tạo điều kiện cho các đối tượng lừa đảo tiếp tục mở rộng mạng lưới, rải bẫy khắp nơi.
Luật sư Nguyễn Thúy Hạnh (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) khẳng định: “Hành vi lừa đảo chuyển tiền, chiếm đoạt tài sản qua mạng là vi phạm pháp luật hình sự. Tuy nhiên, rất ít sinh viên trình báo đúng cách, hoặc không lưu giữ đủ bằng chứng khiến việc xử lý gặp khó khăn”.
 |
Hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản thông qua việc mạo danh thương hiệu, sử dụng website giả mạo các nhãn hàng lớn có thể bị xử lý theo Điều 174 (Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản) và Điều 288 (Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông) của Bộ luật Hình sự hiện hành. Đây là những hành vi không chỉ vi phạm đạo đức mà còn xâm phạm nghiêm trọng đến quyền sở hữu tài sản và an ninh mạng.
Theo đó, mức phạt đối với các hành vi chiếm đoạt đủ yếu tố cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản phạt cải tạo không giam giữ đến ba năm, phạt tù từ hai năm đến bảy năm là nhẹ nhất, hoặc chung thân, tùy theo tính chất mức độ vi phạm. Đối với hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật gây hoang mang có thể phạt tiền tổ chức từ 20 đến 40 triệu đồng.
 |
Thế giới sau màn hình điện thoại là ảo, “nhà tuyển dụng” cũng không có thật, vì vậy mất tiền online dễ khiến nạn nhân bối rối, hoang mang. Không có địa chỉ công ty, không có hợp đồng, không có người chịu trách nhiệm, tất cả đều chỉ tồn tại qua những đoạn chat, những đường link, những tài khoản ngân hàng đứng tên người lạ. Vì vậy, khi phát hiện mình bị lừa, sinh viên cần dừng ngay mọi giao dịch, giữ lại toàn bộ bằng chứng gồm tin nhắn, email, hình ảnh chuyển khoản, ghi âm cuộc gọi. Đây là cơ sở quan trọng để điều tra, xử lý vụ việc.
Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - Chuyên gia Tội phạm học Công an Thành phố Hà Nội cho biết: “Việc trình báo là hoàn toàn cần thiết, không chỉ để bảo vệ quyền lợi của bản thân mà còn góp phần ngăn chặn tội phạm lừa đảo lặp lại hành vi với nạn nhân khác”. Sinh viên có thể đến Công an xã, phường nơi cư trú hoặc sử dụng cổng thông tin điện tử: https://bocongan.gov.vn/togiactoipham để nộp đơn tố giác. Khi đi trình báo, cần mang theo: CCCD, các bằng chứng đã lưu trữ và cung cấp lời khai rõ ràng. Cơ quan chức năng sẽ tiếp nhận, xác minh, phân loại vụ việc và xử lý theo quy định pháp luật.
 |
Song, tội phạm lừa đảo qua mạng thường ẩn danh, sử dụng danh tính giả, địa chỉ IP giả hoặc núp bóng tổ chức có mạng lưới quốc tế, khiến việc truy vết gặp nhiều khó khăn. Không dừng lại ở đó, chúng chuẩn bị sẵn phương án xóa dấu vết, che giấu đường truyền, sử dụng tài khoản trung gian để đánh lạc hướng cơ quan điều tra. Chính vì vậy, tỷ lệ điều tra thành công các vụ án lừa đảo qua mạng hiện vẫn còn thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ điều tra các loại tội phạm khác.
“Vì vậy, về lâu dài, cơ quan chức năng định hướng xây dựng một mô hình phòng ngừa tội phạm lừa đảo dựa vào cộng đồng, kết nối nhà trường – doanh nghiệp – công nghệ – người dùng. Bên cạnh đó là hoàn thiện hành lang pháp lý để xử lý nghiêm các hành vi lừa đảo xuyên biên giới, qua đó góp phần giữ vững an ninh mạng, bảo vệ quyền lợi người học trong môi trường số hóa” - Thượng tá Đào Trung Hiếu chia sẻ thêm.
Tuy nhiên, để phòng ngừa từ gốc, không thể chỉ trông chờ vào cơ quan điều tra. Sinh viên cần được tiếp cận thông tin đúng đắn ngay từ đầu.
Mỗi người trẻ cần tập thói quen kiểm tra kỹ thông tin doanh nghiệp trước khi ứng tuyển; tuyệt đối không chuyển tiền dưới bất kỳ hình thức nào nếu chưa có hợp đồng rõ ràng, minh bạch; đồng thời không cung cấp các thông tin cá nhân như căn cước công dân, số tài khoản ngân hàng hay mã OTP qua mạng. Đặc biệt, cần tỉnh táo trước những lời mời chào “việc nhẹ – lương cao – không cần bằng cấp” đang lan tràn trên mạng xã hội.
Ông Lại Hồng Đăng – Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Việc làm Thanh thiếu niên Hà Nội nhận định: “Sự bùng nổ của mạng xã hội khiến sinh viên tìm việc qua Facebook, Telegram, các group cộng đồng mà bỏ qua kênh chính thống. Trong khi đó, trung tâm việc làm của các địa phương, nhà trường vẫn đang hoạt động đều đặn, nhưng chưa được sinh viên quan tâm đúng mức”.
 |
Theo ông Lại Hồng Đăng, các doanh nghiệp vẫn luôn tìm kiếm ứng viên thông qua trung tâm việc làm, thế nhưng sinh viên chưa nhiều người biết đến. |
Trung tâm Dịch vụ Việc làm là một trong những kênh kết nối tuyển dụng đáng tin cậy hiện nay, đặc biệt với sinh viên và thanh niên. Khác với những lời mời gọi trôi nổi trên mạng xã hội, mọi doanh nghiệp tham gia qua trung tâm đều phải cung cấp hồ sơ pháp lý đầy đủ, trải qua bước xác minh rõ ràng trước khi tiếp cận người tìm việc. “Tư vấn, hỗ trợ, giới thiệu việc làm đều được chúng tôi thực hiện công khai, minh bạch và hoàn toàn miễn phí”, ông Lại Hồng Đăng khẳng định. Chính yếu tố kiểm duyệt kỹ càng này giúp hạn chế tối đa nguy cơ lừa đảo, giúp người trẻ yên tâm hơn khi tìm việc làm thêm, việc bán thời gian hoặc thực tập.
Để mở rộng mạng lưới tiếp cận và tạo điều kiện thuận lợi cho người trẻ ở nhiều khu vực, trung tâm hiện đang phối hợp với các địa phương, quận, phường tổ chức các phiên giao dịch việc làm, ngày hội việc làm lưu động. Đây là cơ hội để sinh viên, lao động trẻ tại địa bàn dân cư có thể trực tiếp gặp gỡ doanh nghiệp, nộp hồ sơ, phỏng vấn tại chỗ, tránh được những rủi ro khi tìm việc qua mạng không kiểm soát.
 |
 |
“Quan trọng là sinh viên cần thay đổi tư duy: tìm việc là một hành trình nghiêm túc, không thể giao phó cho những đường link lạ hay lời mời hấp dẫn trên mạng. Hãy tìm đến những nơi có trách nhiệm, có xác minh, có người thật đứng sau – đó chính là bước đầu tiên để tránh rơi vào bẫy”, ông Đăng chia sẻ.
Phòng chống thành phần lừa đảo trên mạng giải pháp căn cơ nhất thuộc về người dùng. Mỗi cá nhân cần trang bị cho mình một cái đầu lạnh và những kỹ năng, kiến thức để đối phó với tổ chức lừa đảo có hệ thống. Tỉnh táo là vũ khí, hiểu biết là tấm khiên – tự bảo vệ mình chính là cách khiến kẻ xấu không còn đường kiếm sống.
Thiết kế: Khánh Linh
