Đó là những thanh âm báo hiệu ngày hội lớn đang đến gần – Lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang năm 2026, một sinh hoạt văn hóa đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng và trở thành nét riêng của vùng đất Lệ Thủy.
Từ tục cầu mưa đến Tết Độc lập trên dòng Kiến Giang
Với người dân Lệ Thủy, đua, bơi thuyền chưa bao giờ chỉ được nhìn như một cuộc tranh tài trên mặt nước. Đằng sau những mái chèo là một phong tục đã hình thành từ đời sống của cư dân vùng chiêm trũng, nơi nước từng quyết định mùa màng và cuộc sống của mỗi gia đình.
Theo truyền thống được lưu truyền, lễ hội bắt nguồn từ tục cúng cầu mưa, cầu mong nguồn nước cho sinh hoạt và sản xuất. Người xưa quan niệm “lấy nước để uống, lấy ruộng để cày”. Trong những mùa khô hạn, sau nghi lễ cầu mưa, dân làng cùng “hô huầy” đưa thuyền xuống sông. Những hoạt động ấy dần được cộng đồng gìn giữ, phát triển và trở thành một ngày hội chung.
Cùng với lễ hội, việc chuẩn bị cho cuộc đua cũng hình thành những tập quán riêng. Các làng, các xã lựa chọn thuyền, tuyển trai bơi, người lái, tổ chức luyện tập. Một con thuyền phục vụ đường đua phải nhẹ, thon, chắc và có khả năng lướt nhanh trên mặt nước. Người bơi phải có sức khỏe, sức bền, nhưng quan trọng không kém là sự ăn ý với cả đội.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, hội đua thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang còn mang thêm ý nghĩa mừng Tết Độc lập và được tổ chức vào dịp Quốc khánh 2/9. Từ đó, ngày hội trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Lệ Thủy mỗi độ thu về.
 |
Trai bơi luyện tập trước ngày thi đấu. (Ảnh: Hoàng Anh) |
Một nhịp chèo, một sức mạnh
Đứng trên bờ Kiến Giang nhìn một chiếc thuyền tăng tốc mới cảm nhận hết sự khắc nghiệt của đường đua. Con thuyền muốn đi nhanh phải giữ được hướng, duy trì tốc độ và biết tăng sức đúng thời điểm. Phía sau mỗi chuyển động là sự phối hợp chính xác của người cầm lái, các tay chèo và người cầm mõ.
Đường đua dài 24 km đối với thuyền bơi nam và 18 km đối với thuyền đua nữ đòi hỏi người tham gia phải có thể lực tốt, sức bền dẻo dai và khả năng phân phối sức hợp lý. Trên chặng sông dài, mỗi tay chèo phải giữ đúng nhịp, bắt đúng động tác của người bên cạnh. Một nhịp chèo thiếu đồng đều cũng có thể ảnh hưởng đến tốc độ của cả con thuyền.
Khoảng hai tuần trước ngày thi đấu chính thức là thời gian các đội tập trung cao độ. Những buổi tập không chỉ nhằm rèn thể lực mà còn giúp các tay chèo làm quen với đường đua, từ hành trình lên thượng tiêu, trở về hạ tiêu đến kỹ thuật trở tại ở các điểm tiêu. Từng đoạn sông, từng khúc chuyển hướng được ghi nhớ để khi bước vào cuộc đua, các đội có thể chủ động phân phối sức và lựa chọn thời điểm tăng tốc.
Trên dòng Kiến Giang, tiếng mõ vang lên làm hiệu lệnh. Những mái chèo đồng loạt bổ xuống mặt nước. Thân thuyền nhô lên, hạ xuống theo từng nhịp, phía sau là những vệt nước trắng xóa. Người cầm lái tập trung giữ hướng, các tay chèo dồn sức tạo lực, người cầm mõ giữ nhịp. Mỗi người một nhiệm vụ, nhưng tất cả phải cùng chuyển động như một thể thống nhất.
 |
Hai đội thuyền trai bơi đang tranh tài trên sông. (Ảnh: Hoàng Anh) |
Sự ăn ý ấy được tạo nên từ những ngày tập luyện. Các thành viên cùng sửa từng động tác, điều chỉnh từng nhịp chèo và học cách giữ sức trên những chặng sông dài. Bởi vậy, cuộc đua không chỉ là màn tranh tài trong ngày hội mà còn là kết quả của một quá trình chuẩn bị công phu.
Đến ngày thi đấu, hai bên bờ Kiến Giang trở thành những khán đài tự nhiên. Người thân, bạn bè, bà con làng xóm và du khách tập trung dõi theo từng chặng đua. Tiếng trống, tiếng mõ trên thuyền hòa cùng tiếng hò reo, cổ vũ tạo nên bầu không khí sôi động kéo dài dọc dòng sông.
Một chiếc thuyền tăng tốc, những cánh tay trên bờ lại vẫy theo. Nhiều người chạy dọc bờ sông để tìm vị trí quan sát thuận lợi, có người kiên nhẫn chờ đến lượt đội thuyền của làng mình xuất hiện. Trong khoảnh khắc ấy, người trên thuyền và người trên bờ cùng hướng về cuộc đua.
Chính sự tham gia rộng rãi ấy làm nên nét đặc biệt của lễ hội. Cuộc tranh tài trên sông trở thành dịp để các làng, các xã gặp gỡ, giao lưu và cùng tạo nên một không gian sinh hoạt chung.
 |
Trở tiêu luôn là thời khắc gay cấn, có vai trò không nhỏ đến kết quả cuộc đua. (Ảnh: Hoàng Anh) |
Về quê Đại tướng, gặp một Lệ Thủy rất riêng
Khi những chiếc thuyền lần lượt trở về bến, tiếng trống rồi sẽ lắng xuống, dòng Kiến Giang lại trở về nhịp chảy vốn có. Nhưng một mùa hội mới đã để lại thêm những ký ức, những câu chuyện và những người tiếp nối.
Lệ Thủy là quê hương của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Về vùng đất này vào dịp Quốc khánh, bên cạnh những địa danh gắn với cuộc đời Đại tướng, du khách còn có dịp cảm nhận một không gian văn hóa rất riêng của miền quê bên dòng Kiến Giang.
Ở đó, lễ hội không nằm trong những câu chuyện được kể lại mà hiện diện sống động trên mặt sông. Những chiếc thuyền được đưa xuống nước, những tay chèo miệt mài luyện tập, tiếng mõ vang lên giữa dòng và dòng người đứng dọc hai bên bờ. Một sinh hoạt đã có từ lâu vẫn tiếp tục diễn ra bằng chính sự tham gia của người dân hôm nay.
 |
Thuyền đua ngang qua nhà tưởng niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp. (Ảnh: Hoàng Anh) |
Giá trị của lễ hội cũng nằm ở khả năng nối dài ký ức qua các thế hệ. Những người từng tham gia đội thuyền nay có thể đứng bên bờ theo dõi con cháu. Những đứa trẻ từng háo hức chạy theo các đội thuyền có thể lớn lên, cầm mái chèo và trở thành người trực tiếp góp mặt trong mùa hội sau.
Sự tiếp nối ấy không chỉ nằm ở việc giữ lại một cuộc đua hay một nghi thức, mà ở việc thế hệ sau tiếp tục hiểu, tham gia và trao lại những kinh nghiệm của thế hệ trước. Nhờ vậy, lễ hội vẫn giữ được vị trí trong đời sống hiện tại thay vì trở thành một ký ức chỉ được nhắc lại.
Với người dân Lệ Thủy, mỗi mùa hội còn là dịp để nhìn lại những giá trị làm nên bản sắc của quê hương: sự gắn bó với dòng sông, tinh thần thượng võ, tình làng nghĩa xóm và niềm tự hào về nơi mình sinh ra. Với du khách, đây là cơ hội để cảm nhận Lệ Thủy không chỉ qua những địa danh, mà qua chính đời sống văn hóa đang diễn ra trước mắt.
 |
Dân làng Đông Thành hân hoan trong niềm vui chiến thắng khi thuyền bơi nam của làng đạt giải nhì nam Hạng B năm 2025. (Ảnh: Hoàng Anh) |
Một chuyến về quê Đại tướng dịp Quốc khánh vì thế có thể bắt đầu từ những câu chuyện lịch sử, rồi tiếp nối bằng hình ảnh những con thuyền rẽ sóng trên Kiến Giang. Hai lớp ký ức - lịch sử của một vùng đất và đời sống văn hóa của cộng đồng, gặp nhau trong cùng một không gian.
Khi những chiếc thuyền lần lượt trở về bến, tiếng trống, tiếng mõ rồi sẽ lắng xuống. Dòng Kiến Giang lại trở về nhịp chảy vốn có, những con đường ven sông lại trở nên yên bình như trước mùa hội.
Nhưng với Lệ Thủy, mùa hội chưa thực sự kết thúc khi cuộc đua về đích. Nó còn ở lại trong ký ức của những người từng xuống thuyền, trong câu chuyện của những người đứng bên bờ và trong sự chờ đợi cho một mùa hội mới. Chính sự tiếp nối ấy làm cho lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang không chỉ là một cuộc tranh tài, mà trở thành một nét văn hóa đặc sắc của rất riêng.
