“Vén lớp họa điệp”: Từ tranh Đông Hồ đến câu chuyện bình đẳng giới

Ngày 15/11, không gian sắp đặt và tương tác “Vén lớp họa điệp” chính thức khai mạc tại Hội quán Phúc Kiến, số 40 Lãn Ông, Hà Nội. Đây là hoạt động thuộc khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 và Tuần lễ Giới 2026, do ECUE-VGEM và Nhà Nhiều Cột đồng tổ chức.

Lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ, không gian trưng bày đặt di sản truyền thống trong mối liên hệ với những vấn đề đương đại, đặc biệt là vai trò của phụ nữ, sự phân chia lao động và những công việc chăm sóc vốn ít được nhìn nhận đúng mức.

Đối thoại giữa di sản và nghệ thuật đương đại

Tranh Đông Hồ từ lâu đã gắn bó với đời sống văn hóa của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Những tác phẩm như “Đám cưới chuột”, “Đàn lợn âm dương”, “Vinh hoa - Phú quý” không chỉ phản ánh phong tục, sinh hoạt và thế giới quan của cộng đồng mà còn gửi gắm ước vọng về cuộc sống no đủ, hạnh phúc.

Tranh Đông Hồ được trưng bày cùng một số vật liệu

Đằng sau mỗi bức tranh là sự đóng góp của nhiều người qua các công đoạn khác nhau: từ vẽ mẫu, khắc ván, giã điệp, quấy màu đến in tranh, phơi tranh và tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh lao động trực tiếp làm tranh còn có những công việc chăm sóc gia đình, nuôi dạy con cái, lo toan đời sống thường nhật. Tuy nhiên, những đóng góp này thường ít được gọi tên và ghi nhận.

Từ cách nhìn đó, “Vén lớp họa điệp” mong muốn bóc tách những lớp lao động ẩn sau mỗi tác phẩm, làm rõ vai trò của tập thể trong quá trình sáng tạo và gìn giữ nghề truyền thống.

Ông Lê Quang Bình, Giám đốc ECUE, cho biết việc đưa tranh Đông Hồ đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, là một trong những mục tiêu của dự án. Trong bối cảnh nghề làm tranh Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, bên cạnh nỗ lực của các gia đình nghệ nhân và chính sách của Nhà nước, sự đồng hành của cộng đồng có ý nghĩa quan trọng.

Ông Lê Quang Bình, Giám đốc ECUE chia sẻ tại triển lãm

Theo ông, việc kết nối tranh Đông Hồ với nghệ sĩ và các thực hành sáng tạo đương đại sẽ mở ra những cách tiếp cận mới, giúp di sản đến gần hơn với không gian gia đình, cộng đồng và các hoạt động văn hóa.

Tại không gian trưng bày, các tác phẩm tranh dân gian nguyên bản được đặt cạnh những sáng tác đương đại, sử dụng đa dạng chất liệu như giấy dó, lụa, tranh kỹ thuật số, tượng thạch cao... Những hình tượng quen thuộc được tái diễn giải qua góc nhìn mới, tạo nên sự giao thoa giữa các thế hệ nghệ sĩ và phương thức biểu đạt.

Không chỉ dừng lại ở hoạt động thưởng lãm, công chúng còn có thể trực tiếp tương tác với tác phẩm, chất liệu và không gian sắp đặt, từ đó tham gia vào những cuộc đối thoại về di sản, sáng tạo và đời sống xã hội.

Nhìn lại những đóng góp thầm lặng của người phụ nữ

Một trong những nội dung trọng tâm của “Vén lớp họa điệp” là câu chuyện về lao động chăm sóc (care work) – những công việc thiết yếu đối với đời sống cá nhân, gia đình và cộng đồng nhưng thường không được định lượng, ghi nhận tương xứng.

Theo Giám tuyển Phạm Thủy Tiên, tranh Đông Hồ không chỉ là di sản tạo hình mà còn có thể được nhìn nhận như một mô hình phản ánh tổ chức lao động nghệ thuật trong gia đình và cộng đồng. Trong cấu trúc ấy, phụ nữ giữ vai trò quan trọng nhưng đóng góp của họ chưa phải lúc nào cũng được ghi nhận đầy đủ trong lịch sử nghệ thuật.

Theo Giám tuyển Phạm Thủy Tiên, tranh Đông Hồ có thể được nhìn nhận như một mô hình phản ánh tổ chức lao động nghệ thuật trong gia đình và cộng đồng

Thực tế này cũng hiện diện trong các gia đình nghệ thuật đương đại, khi phụ nữ thường phải thu hẹp hoạt động sáng tạo để đảm nhận công việc chăm sóc gia đình, duy trì đời sống và hỗ trợ sự nghiệp của người thân. Vì vậy, việc đặt di sản Đông Hồ bên cạnh các thực hành nghệ thuật hiện nay không chỉ giúp nhìn lại mối quan hệ giữa giới, lao động và sáng tạo qua nhiều thế hệ, mà còn gợi mở những câu hỏi về định kiến giới trong đời sống.

Nhìn từ lịch sử tranh Đông Hồ, các tác phẩm cũng phản ánh nhiều quan niệm khác nhau về vai trò nam giới và phụ nữ. Nếu “Vinh quy bái tổ” gắn hình ảnh nam giới với học hành, công danh, thì bộ tranh “Tố nữ” lại đề cao vẻ đẹp và những phẩm chất truyền thống của người phụ nữ. Bên cạnh đó, các tác phẩm như “Hứng dừa”, “Đánh ghen” thể hiện đời sống tình cảm, tiếng cười trào lộng và những góc nhìn đa dạng về quan hệ nam nữ.

Ngay trong quá trình sản xuất tranh, sự phân công lao động theo giới cũng có những thay đổi. Trước đây, các công đoạn đòi hỏi kỹ thuật và năng lực sáng tạo cao như vẽ mẫu, khắc ván in chủ yếu do nam giới đảm nhiệm, trong khi phụ nữ thường tham gia chuẩn bị nguyên liệu, làm màu, bồi giấy và in tranh. Ngày nay, những ranh giới này dần được mở rộng. Các nghệ nhân nữ như Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh, Nghệ nhân làng nghề Việt Nam Trần Thị Tâm đã trực tiếp sáng tạo mẫu mới và tham gia khắc ván in.

Theo bà Mai Quỳnh Anh, Quản lý dự án Nhà Nhiều Cột, lao động chăm sóc cũng giống như lớp giấy dó và hồ điệp âm thầm nâng đỡ mỗi bức tranh, là nền tảng của gia đình và xã hội nhưng chưa được nhìn nhận đúng giá trị.

Dẫn báo cáo của UN Women năm 2025, bà cho biết phụ nữ hiện đảm nhận khối lượng công việc chăm sóc không lương cao gấp 2,5 lần nam giới. Nghiên cứu năm 2024 của Viện Lãnh đạo Phụ nữ Toàn cầu (GIWL), Đại học Quốc gia Australia, phối hợp với sáng kiến Investing in Women cũng cho thấy, dù hơn 80% người trẻ Việt Nam ủng hộ bình đẳng giới, việc chia sẻ trách nhiệm chăm sóc trong thực tế vẫn còn khoảng cách đáng kể do định kiến coi đây là trách nhiệm riêng của phụ nữ.

Thông qua không gian trưng bày, ban tổ chức mong muốn cùng công chúng nhận diện những định kiến vô hình, từ đó thúc đẩy việc ghi nhận và chia sẻ công bằng hơn các công việc chăm sóc trong gia đình và xã hội.

Các du khách thích thú tham gia trải nghiệm in màu

Với cách tiếp cận kết hợp giữa di sản và nghệ thuật đương đại, “Vén lớp họa điệp” không chỉ mang đến một trải nghiệm sáng tạo mà còn gợi mở cách nhìn mới về những giá trị nằm phía sau mỗi tác phẩm nghệ thuật. Bởi để một bức tranh được hoàn thành, bên cạnh tài năng và đôi tay người nghệ nhân còn có sự góp sức của nhiều con người, trong đó có những lao động thầm lặng chưa từng được gọi tên.

Không gian mở cửa miễn phí đón công chúng từ 8h đến 20h, trong thời gian từ ngày 16 đến 29/11/2026 tại Hội quán Phúc Kiến, 40 Lãn Ông, Hà Nội.