Vào một buổi tối mùa xuân dọc theo bờ sông Thames, hàng ngàn con phù du đang thực hiện một trong những điệu nhảy cổ xưa nhất thế giới. Trong ánh sáng mờ ảo, những con đực thực hiện một cú leo thẳng đứng, lật người và lướt trở lại mặt đất, cánh và đuôi dang rộng trong tư thế nhảy dù để đáp xuống từ trên không.
Phù du nằm được biết đến là một trong những loài côn trùng có cánh cổ xưa nhất thế giới, xuất hiện khoảng 300 triệu năm trước, tồn tại rất lâu trước khi khủng long xuất hiện trên Trái Đất. Ngay cả sử thi Gilgamesh của Mesopotamia, một trong những tác phẩm văn học cổ nhất, cũng đề cập đến loài côn trùng có vòng đời ngắn ngủi này. Trải qua nhiều kỷ nguyên, cấu tạo cơ bản của loài này hầu như không thay đổi so với hóa thạch của tổ tiên chúng.
Giáo sư Samuel Fabian, nhà nghiên cứu hành vi trên không của côn trùng tại Đại học Oxford, cho biết: “Chúng vẫn mang trên mình những đặc điểm nguyên thủy. Có thể giả định rằng phù du đã thực hiện điệu nhảy này suốt hàng trăm triệu năm qua, nhưng cho đến nay, giới khoa học vẫn chưa thực sự hiểu được nguyên nhân cốt lõi”.
Mới đây, Giáo sư Fabian cùng các cộng sự đã tìm ra lời giải cho bí ẩn này. Theo nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí “Journal of Experimental Biology”, nhóm chuyên gia đã sử dụng công nghệ 3D để theo dõi và phân tích quỹ đạo bay của những đàn phù du khổng lồ tại khu vực quận Richmond (London).
Kết quả chỉ ra rằng, quỹ đạo bay lên xuống theo trục dọc kỳ lạ thực chất là tín hiệu để các con đực phân biệt giới tính trong một bầy đàn đông đúc. Các số liệu cho thấy, phù du đực hiếm khi bay ngang qua đầu đàn, bởi quỹ đạo bay ngang ở trên cao vốn là đặc trưng và là dấu hiệu nhận biết của những con cái.
Trong các thí nghiệm mô phỏng tiếp theo, các nhà khoa học phát hiện ra rằng phù du đực sẽ ngừng truy đuổi bất kỳ mục tiêu nào khuất sau đường chân trời. Giáo sư Fabian cho biết: “Vấn đề là con đực hầu như không có khả năng kiềm chế. Bạn có thể đưa cho chúng một quả bóng bãi biển, thứ trông khác xa phù du cái, và con đực sẽ tiến thẳng đến vật thể lớn hơn nhiều đó và cố gắng giao phối với nó”.
Trong môi trường ánh sáng yếu, việc tìm kiếm bạn tình càng trở nên thách thức bởi hình dáng của hai giới gần như y hệt nhau. Do đó, bằng cách duy trì vị trí bay thấp hơn và hướng tầm nhìn lên trên, con đực có thể tối ưu hóa năng lượng để tiếp cận con cái. Sự hiệu quả này mang tính sống còn, bởi vòng đời của phù du trưởng thành chỉ kéo dài từ vài giờ đến vài ngày. Mọi năng lượng của chúng đều phải dồn cho mục tiêu duy trì nòi giống trước khi chết.
Đạt được mục tiêu sinh sản là điều quan trọng nhất đối với sự sống còn lâu dài của loài này. Trên toàn cầu, có hơn 3.000 loài phù du sinh sống tại các lưu vực nước ngọt. Tuy nhiên, tại Anh, phần lớn trong số 51 loài bản địa đang suy giảm nghiêm trọng về số lượng, biến chúng thành nạn nhân tiếp theo của thảm họa “ngày tận thế của giới côn trùng”.
Trước đó, một báo cáo toàn cầu năm 2019 đã đưa ra con số báo động: 40% số loài côn trùng trên thế giới đang trên đà suy giảm, và hơn 10% có nguy cơ tuyệt chủng hoàn toàn vào cuối thế kỷ 21.
Từ năm 2015 đến 2021, tổ chức bảo tồn WildFish đã tiến hành khảo sát hệ sinh thái thủy sinh tại các dòng suối đá phấn ở Anh. Đây vốn là những mạch nước ngầm tinh khiết nhất và là nơi trú ngụ của những loài sinh vật cực kỳ nhạy cảm với ô nhiễm. Kết quả cho thấy, các dòng suối này đã mất trung bình 41% số lượng loài phù du so với năm 1998.
Bà Janina Gray, người đứng đầu bộ phận khoa học và chính sách tại WildFish, cho biết: “Ở nhiều lưu vực vùng đất thấp, hiện tượng sinh nở hàng loạt giờ đây đã giảm sút nghiêm trọng, cho thấy áp lực ngày càng gia tăng lên hệ sinh thái nước ngọt trong nhiều thập kỷ. Nguyên nhân chính đến từ sự tàn phá môi trường sống: nguồn nước ô nhiễm, dòng chảy mang nhiều trầm tích, lưu lượng nước giảm và nhiệt độ tăng cao”.
Đáng lo ngại hơn, các nghiên cứu khác chỉ ra rằng ngay cả khi nguồn nước chỉ bị ô nhiễm ở mức độ nhẹ, 80% trứng phù du dưới đáy sông cũng có thể bị tiêu diệt.
Giữa bối cảnh hệ sinh thái đang chịu nhiều tổn thương, giáo sư Fabian đưa ra lời khuyên rằng người dân nên trân trọng khoảnh khắc được ngắm nhìn loài côn trùng này khi chúng chưa hoàn toàn biến mất. “Dù sống giữa những đô thị nhộn nhịp, đầy khói bụi và xe cộ, loài phù du vẫn đang kiên cường bám trụ, tiếp tục trình diễn vũ điệu đã gắn liền với chúng suốt hàng trăm triệu năm qua”, ông chia sẻ.
