Bước chuyển tư duy - mệnh lệnh sống còn thích ứng với biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đã và đang diễn biến phức tạp, không còn là câu chuyện xa xôi hay cảnh báo nữa, mà trở thành một thách thức trực tiếp, gay gắt đối với quá trình phát triển kinh tế. Với mục tiêu xây dựng đất nước phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới thì ứng phó biến đổi khí hậu cần được đặt ở vị trí trung tâm, đòi hỏi phải thực hiện hiệu quả, thực chất và minh bạch.

Trong bài phát biểu kết luận Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3, ngày 29/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra một định hướng mang tính bước ngoặt, đó là phải chuyển từ trạng thái tập trung ứng phó, khắc phục hậu quả sang chủ động nhận diện, dự báo, phòng ngừa, thích ứng... nâng cao sức chống chịu, khả năng thích ứng và bảo vệ vững chắc đất nước.

Vấn đề ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường luôn là vấn đề được Đảng và Nhà nước nhận diện từ sớm và định hướng xuyên suốt. Việc ra đời Nghị quyết số 24 NQ/TW về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường ngày 3/6/2013 là minh chứng rõ nét.

Qua 13 năm triển khai, Nghị quyết đã khẳng định tầm nhìn chiến lược và mang lại nhiều kết quả quan trọng.Tuy nhiên, bối cảnh phát triển hiện nay đã có những thay đổi sâu sắc so với thời điểm ban hành Nghị quyết số 24-NQ/TW. Những yêu cầu mới về phát triển nhanh, bền vững, các cam kết quốc tế về khí hậu, sự hình thành các tiêu chuẩn môi trường thế hệ mới trong thương mại và đầu tư toàn cầu, cùng những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu đòi hỏi Việt Nam phải có cách tiếp cận toàn diện và hiện đại hơn đối với công tác bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Trên cơ sở đó, Trung ương đã ban hành Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới. Kết luận đã kế thừa những nền tảng từ Nghị quyết số 24-NQ/TW, đồng thời phát triển, bổ sung những chủ trương, quyết sách lớn với tư duy đột phá, tầm nhìn xa nhằm giải quyết các vấn đề đặt ra trong giai đoạn phát triển mới.

Phân tích về điểm mới này được đề cập trong Kết luận số 75-KL/TW, tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh, vấn đề này phải được đặt trong tổng thể tư duy, tầm nhìn mới; là nền tảng cho quá trình chuyển đổi xanh, nâng cao chất lượng tăng trưởng, sức cạnh tranh và trở thành một động lực phát triển mới của nền kinh tế. Ứng phó với biến đổi khí hậu là trách nhiệm, nghĩa vụ của cả hệ thống chính trị, các tổ chức, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và mỗi người dân.

Chìa khóa then chốt đó chính là chuyển đổi phương thức quản trị; đòn bẩy khoa học-công nghệ; chủ động hội nhập... Như Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nêu rõ: Chuyển từ tư duy ứng phó sang kiến tạo phát triển, từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro; tiếp cận quản lý tổng hợp, liên ngành, liên vùng. Khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là yếu tố quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế và ứng phó với biến đổi khí hậu. Việt Nam chủ động, tích cực tham gia có trách nhiệm, đồng thời định hình các sáng kiến, thỏa thuận và cơ chế hợp tác khu vực, toàn cầu nhằm nâng cao vai trò, vị thế quốc gia trong giải quyết các vấn đề toàn cầu.

Kết luận số 75 cũng đặt ra lộ trình cụ thể, mục tiêu đến năm 2030 là nâng cao năng lực chống chịu, thích ứng với biến đổi khí hậu, thiên tai; bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, sinh kế của nhân dân. Tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam hướng tới có môi trường sống trong lành, hài hòa với thiên nhiên, phát triển bền vững; xây dựng hệ thống quản trị môi trường hiện đại, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu... Việt Nam trở thành quốc gia có trách nhiệm, vị thế và uy tín cao trong ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu...

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Kết luận số 75-KL/TW xác định, các giải pháp trọng tâm; trong đó nhấn mạnh tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, hoàn thiện pháp luật và huy động hiệu quả nguồn lực; cập nhật kịch bản khí hậu, điều chỉnh quy hoạch và nâng cấp hạ tầng chống chịu, đặc biệt là chống ngập đô thị. Đồng thời, nâng cao năng lực cảnh báo sớm, chủ động di dời dân khỏi vùng nguy cơ lũ quét, sạt lở gắn với bảo đảm sinh kế; đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về khí hậu đồng bộ và tăng cường ngoại giao, chủ động hội nhập quốc tế về an ninh khí hậu...

Sự cấp thiết của bước chuyển tư duy càng thể hiện rõ khi nhìn vào thực tiễn biến đổi khí hậu ảnh hưởng trực tiếp tới nền kinh tế. Biến đổi khí hậu mà rõ nhất là tác động của El Nino giai đoạn 2026-2027 đang chuyển từ bài toán môi trường thành nguy cơ trực tiếp làm suy giảm tăng trưởng kinh tế. Biểu hiện rõ rệt nhất của tác động này là nắng nóng khốc liệt kéo dài, nước các hồ thủy điện sụt giảm gây áp lực lớn đến an ninh năng lượng; hạn hán và xâm nhập mặn khốc liệt tại Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long đe dọa sinh kế người dân và có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp tới 350.000 ha lúa Đông Xuân... Biến đổi khí hậu gây đa thiên tai với hậu quả rất nghiêm trọng, không chỉ làm suy giảm nguồn nước, ảnh hưởng sản xuất nông nghiệp mà còn đẩy chi phí sản xuất, kinh doanh lên cao.

Từ thực tế phân tích trên cho thấy, biến đổi khí hậu sẽ là một trong các tác nhân làm giảm tăng trưởng của Việt Nam nếu không có giải pháp thích ứng hiệu quả.

Định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026-2030 đề cập trong Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định, phát triển kinh tế gắn với chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Với tinh thần này, mới đây, tại buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan về công tác phòng, chống bão, lũ, thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu từ nay đến hết năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, trong bối cảnh cả nước đang đặt ra yêu cầu tăng trưởng cao, nhiều địa phương phấn đấu tăng trưởng 2 con số, thì phòng, chống thiên tai không phải là nhiệm vụ bên lề của phát triển, mà là một điều kiện bảo đảm phát triển nhanh, ổn định và bền vững. Vì vậy, phòng, chống thiên tai phải được đưa vào kịch bản điều hành phát triển, đầu tư công, sản xuất, kinh doanh, thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh và bảo vệ đời sống nhân dân.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, tinh thần chung là phải chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động; từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; từ chỉ đạo theo mùa vụ sang chuẩn bị thường xuyên; từ cách làm chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sang cách làm dựa trên dữ liệu, khoa học, công nghệ, pháp luật, kỷ luật quy hoạch và trách nhiệm người đứng đầu.

Cùng với đó, phòng ngừa phải đi trước một bước, phải bắt đầu từ quy hoạch, đầu tư, tiêu chuẩn xây dựng, bảo vệ rừng, hành lang thoát lũ, an toàn hồ đập, bố trí dân cư, quản lý sông suối, kiểm soát khai thác cát, khai thác nước ngầm, thoát nước đô thị, cảnh báo sớm, dữ liệu số và kỹ năng cộng đồng. Phòng, chống thiên tai phải gắn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng và phát triển bền vững. Lấy cơ sở làm nền tảng, nhưng phải tổ chức lại năng lực cơ sở cho phù hợp thực tế mới. Kỷ luật, kỷ cương và trách nhiệm người đứng đầu phải được đặt lên hàng đầu; nơi nào buông lỏng quản lý, nơi đó phải chịu trách nhiệm.

Ứng phó với biến đổi khí hậu không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn là động lực của tăng trưởng xanh, là nền tảng của phát triển bền vững, là yếu tố bảo đảm an ninh phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn. Quan điểm chỉ đạo nhất quán, tư duy đột phá cùng sự vào cuộc quyết liệt của toàn hệ thống chính trị sẽ là cơ sở vững chắc để Việt Nam thực hiện mục tiêu xây dựng đất nước phát triển nhanh, bền vững, thịnh vượng và hạnh phúc trong những năm tới.