Trong khi chính phủ Mỹ nghi ngờ tính xác thực của biến đổi khí hậu và liên tục công kích giới khoa học, thì tại các tòa án từ The Hague (Hà Lan) cho đến Honolulu (Mỹ), các tập đoàn nhiên liệu hóa thạch lại có hướng đi khác. Những tập đoàn lớn như Shell, Chevron, RWE hay TotalEnergies đều đã thừa nhận biến đổi khí hậu là có thật, do con người gây ra, và vô cùng nghiêm trọng. Trên thực tế, kỷ nguyên mà các tập đoàn này chối bỏ biến đổi khí hậu đã gần như chấm dứt, thay vào đó là một lập trường tinh vi hơn: chấp nhận các cơ sở khoa học về khí hậu, nhưng quyết liệt phản bác trách nhiệm của chính họ trong việc gây ra thảm họa này.
Một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Transnational Environmental Law đã lần đầu tiên đưa ra phân tích có hệ thống về cách các công ty này tự bào chữa khi phải đứng trước tòa vì vai trò của họ trong việc gây ra hiện tượng nóng lên toàn cầu. Dựa trên hồ sơ từ những vụ kiện, nghiên cứu đã chỉ ra ba chiến lược riêng biệt mà các công ty này đang sử dụng.
Lập luận đầu tiên và phổ biến nhất: Biến đổi khí hậu là hệ quả của nhu cầu tiêu thụ năng lượng từ toàn xã hội, không phải lỗi của các nhà cung cấp. Trong các vụ kiện ở những châu lục khác nhau, cả Chevron và Shell đều trích dẫn Báo cáo đánh giá lần thứ năm của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) - cho rằng lượng phát thải khí nhà kính bị thúc đẩy bởi “quy mô dân số, hoạt động kinh tế, lối sống và việc sử dụng năng lượng”. Từ đó, họ lập luận rằng trách nhiệm thuộc về toàn bộ xã hội công nghiệp hiện đại.
Tương tự, tập đoàn năng lượng RWE của Đức cũng đưa ra lời bào chữa tương tự trước đơn kiện của một nông dân kiêm hướng dẫn viên leo núi người Peru. Người này cho rằng lượng phát thải của công ty đã làm tan chảy sông băng, đe dọa đến nhà cửa của ông. Tại tòa, luật sư của RWE cho biết lượng phát thải của công ty được tạo ra "vì lợi ích chung nhằm đảm bảo nguồn cung cấp năng lượng ổn định".
Về phần Shell, khi bị các tổ chức môi trường Hà Lan kiện yêu cầu cắt giảm 45% khí thải vào năm 2030, tập đoàn này đã kháng cáo với lập luận: quá trình chuyển đổi năng lượng là trách nhiệm của chính phủ các nước, không phải của từng doanh nghiệp đơn lẻ.
Cách đặt vấn đề này biến việc sản xuất nhiên liệu hóa thạch thành một nhu cầu đáp ứng thụ động trước nhu cầu thị trường, thay vì là nguyên nhân gây hại. Và họ cũng muốn đẩy vấn đề giải quyết biến đổi khí hậu sang phạm vi chính trị thay vì để tòa án phán quyết.
Chiến lược thứ hai mang tính kỹ thuật sâu hơn. Dù không chối bỏ việc Trái Đất đang nóng lên do con người, các công ty phản bác việc liệu có tồn tại một mối quan hệ nhân quả về mặt pháp lý giữa lượng khí thải của họ và các bằng chứng khoa học hay không.
Điển hình như trong vụ kiện RWE, các luật sư đã nhắm vào một nghiên cứu được bình duyệt trên tạp chí Nature Geoscience. Nghiên cứu này quy kết nguy cơ lũ lụt tại một hồ sông băng ở Peru là do hiện tượng nóng lên toàn cầu do con người gây ra. Thay vì phủ nhận biến đổi khí hậu, các luật sư lập luận rằng mô hình sông băng tiềm ẩn những rủi ro về tính xác thực, cho rằng các phân tử CO2 “không thể phân biệt được với nhau”, do đó, về mặt pháp lý, không thể truy vết xem chính xác lượng khí thải nào đã gây ra thiệt hại tại hồ sông băng ở Peru.
Tại Ý, khi tổ chức Greenpeace và một nhóm công dân khởi kiện công ty năng lượng Eni vì lượng khí thải của hãng này, bên bị đơn cho rằng khoa học quy kết - lĩnh vực khoa học chỉ ra cách biến đổi khí hậu tác động đến thời tiết cực đoan - vẫn còn non trẻ và chưa có quy chuẩn. Mô hình chung ở khắp các hệ thống tư pháp rất rõ ràng: các công ty vin vào khoa học khí hậu để hiểu về sự nóng lên toàn cầu, nhưng lại bác bỏ chính nó khi dùng làm cơ sở để định lượng và quy kết trách nhiệm pháp lý.
Chiến lược thứ ba nhắm trực tiếp vào những người thực hiện nghiên cứu. Trở lại vụ kiện RWE, luật sư của tập đoàn đã in các bài đăng trên mạng xã hội của nhà khoa học khí hậu hàng đầu Friederike Otto để cáo buộc bà thiếu khách quan và không đủ tư cách làm chuyên gia do tòa chỉ định. Khi nguyên đơn trình lên một nghiên cứu độc lập từ Đại học Oxford và Washington, phe luật sư lập tức công kích các bài đăng trên mạng xã hội cũng như các mối quan hệ nghề nghiệp của tác giả chính, nhằm quy chụp rằng giới khoa học đang liên kết thành một mạng lưới có chủ đích để chống lại họ.
Tại Mỹ, trong vụ chính quyền hạt Multnomah (bang Oregon) khởi kiện ExxonMobil và các công ty dầu mỏ khác, phía bị đơn cũng đã cố tình bác bỏ các bằng chứng khoa học bằng cách cáo buộc có sự móc nối mờ ám giữa luật sư của nguyên đơn và các tác giả nghiên cứu.
Từ thực tế tại các phòng xử án trên toàn cầu, có thể thấy một kịch bản chung đang được lặp lại: các tập đoàn nhiên liệu hóa thạch chấp nhận thực tế khoa học nhưng kiên quyết chối bỏ trách nhiệm. Tâm điểm của các cuộc chiến pháp lý về khí hậu giờ đây không còn là việc tranh cãi xem biến đổi khí hậu có thật hay không, mà là ai sẽ phải gánh vác trách nhiệm pháp lý và tài chính cho những thảm họa này.
