Không ngăn được tiểu thương bỏ chợ
Ông Nguyễn Kim Long, Phó Phòng Nghiệp vụ 2, Trung tâm Cung ứng Dịch vụ công Phường Tân Bình cho biết, hiện trung tâm chỉ còn quản lý trực tiếp hai chợ Hòa Hưng và Bàu Cát sau khi chợ Tân Phú giải thể. Sắp tới sẽ tiếp nhận thêm chợ Võ Thành Trang. Đây là chợ chuyên doanh rau củ quả, hoạt động chủ yếu vào ban đêm và sáng sớm.
Từ khoảng 4–5 giờ sáng, các mối lái tập trung đổ về lấy hàng sỉ. Sau đó tiểu thương bán lẻ một thời gian ngắn rồi dọn hàng. Vì quy mô rất nhỏ nên người bên ngoài thường có cảm giác đông đúc, nhưng thực tế lượng giao dịch đã giảm đi rất nhiều so với trước.
Theo ông Long, các khoản phí và thuế hiện nay bao gồm thuế môn bài theo bậc và thuế doanh thu (đối với hộ đạt mức quy định). Nhà nước đã nâng ngưỡng chịu thuế từ 100 triệu đồng/năm lên 300 triệu đồng, dự kiến còn tiếp tục điều chỉnh cao hơn. Dưới mức này, hộ kinh doanh không phải nộp thuế doanh thu nhưng vẫn phải đóng thuế môn bài.
Việc chuyển từ phương pháp thuế khoán sang kê khai, đồng thời yêu cầu thanh toán không dùng tiền mặt, khiến nhiều tiểu thương gặp khó khăn. Phần lớn họ không rành ứng dụng công nghệ, cũng không thể thuê kế toán riêng như doanh nghiệp để theo dõi sổ sách và xuất hóa đơn.
 |
Khung cảnh thường thấy trong các chợ. |
Về nguồn gốc hàng hóa, ông Long phân tích khá cụ thể. Với hộ tự sản xuất trong nước (như may quần áo tại nhà rồi mang ra chợ), chỉ cần chứng từ mua bán đơn giản là đủ. Ngược lại, hàng nhập khẩu như mỹ phẩm, thời trang ngoại bắt buộc phải có hóa đơn tài chính, nhãn mác và giấy tờ hải quan đầy đủ. Nếu không chứng minh được nguồn gốc khi bị kiểm tra, tiểu thương sẽ bị xử lý theo quy định. Ban quản lý chợ chỉ phụ trách thu phí sử dụng diện tích, duy trì trật tự và hỗ trợ kê khai, còn thuế do cơ quan thuế trực tiếp quản lý.
Trước tình trạng tiểu thương ngày càng xa rời chợ, ban quản lý đã triển khai nhiều biện pháp hỗ trợ: giảm lệ phí sử dụng sạp và kho bãi cho hộ khó khăn; vận động tiểu thương trẻ mở gian hàng trên Facebook, Zalo, TikTok; tổ chức các đợt giảm giá kích cầu vào mùa hè, khai giảng hoặc cận Tết.
Năm đầu tiên, ban quản lý còn hỗ trợ miễn phí giao hàng tận nơi cho khách gọi điện. Sang năm thứ hai khi bắt đầu tính phí, mô hình này nhanh chóng sụp đổ vì tiểu thương không gánh nổi chi phí và người mua cũng chuyển hẳn sang các sàn thương mại điện tử lớn.
Vài năm trước, Ban quản lý chợ còn thu hút người bán hàng rong đến với chợ. Ban quan quản lý tạo điều kiện cho các gánh hàng rong miễn phí sử dụng sạp, ưu đãi các loại phí, lệ phí và chỉ cần trả tiền điện. Họ đến chỉ một thời gian ngắn rồi rời khỏi chợ, tiếp tục đẩy các gánh hàng rong để mưu sinh trên các con phố.
Ông Long thừa nhận, các giải pháp thu hút tiểu thương đến với chợ mang lại hiệu quả rất hạn chế. Tiểu thương đa phần lớn tuổi, khó tiếp cận cách thức livestream hay chốt đơn online để bán hàng. Dù ban quản lý rất muốn đồng hành, nhưng trước sự thay đổi thói quen tiêu dùng và quy luật thị trường thì “lực bất tòng tâm”. Các chợ xây dựng trước năm 2000 hầu hết đều rơi vào cảnh ế ẩm, và bài toán đền bù khi muốn thu hồi để cải tạo càng trở nên phức tạp.
 |
Nhiều sạp đóng cửa hơn 5 năm qua. |
Chuyển chợ thành trung tâm nguồn hàng và logistics phục vụ bán online
Chuyên gia kinh tế - Tiến sĩ Trần Nguyên Đán nhìn vấn đề từ góc độ kinh tế vĩ mô hơn. Ông nhấn mạnh cần tách bạch hai chuyện: sức mua chung của người dân và dòng chi tiêu chuyển kênh. Số liệu tám tháng đầu năm 2026 của Cục Thống kê cho thấy tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt 5.235,5 nghìn tỷ đồng, tăng 13,3% so với cùng kỳ; loại trừ yếu tố giá vẫn tăng 7,6%. Tiền vẫn được chi ra, thậm chí nhiều hơn năm trước, nhưng không còn chảy qua quầy sạp nữa.
Từ phía người mua, đi chợ luôn đi kèm chuỗi chi phí ngầm: thời gian đi lại, gửi xe, phải trả giá và gần như không đổi trả được. Thương mại điện tử lần lượt loại bỏ các khoản này. Giá niêm yết công khai, so sánh nhanh, đổi trả trong thời hạn, giao tận cửa và khuyến mãi liên tục.
Chợ truyền thống không thua ở giá bán món hàng, mà thua ở chi phí giao dịch mà kênh online đã kéo gần về bằng không. Khi doanh thu về gần bằng không, mọi khoản phí cố định đều trở thành lỗ. Việc giảm vài trăm nghìn đồng lệ phí không giải quyết được bài toán thiếu khách. Giữ sạp lâu dài còn đồng nghĩa với việc chôn vốn vào một tài sản đang mất giá dần.
Ông Đán cho rằng COVID-19 chỉ là thời điểm bộc lộ chứ chưa hẳn nguyên nhân gốc. Dịch buộc một lượng lớn người tiêu dùng phải thử mua online và sau đó họ không quay lại vì thấy tiện hơn thật. Nền tảng của sự dịch chuyển đã hình thành từ trước. Ngành hàng quần áo, vải sợi và mỹ phẩm chịu tác động mạnh nhất vì dễ số hóa. Ba ngành hàng này không hư hỏng, chuẩn hóa được theo mã và kích cỡ, giá trị cao so với trọng lượng.
Ngược lại, thịt cá rau quả vẫn giữ được chỗ đứng vì người mua còn muốn tự chọn theo ngày. Năm 2025, thương mại điện tử bán lẻ đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5%, chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ. Thêm vào đó là sức ép từ luồng hàng giá rẻ xuyên biên giới với 4–5 triệu bưu kiện nhỏ mỗi ngày.
Về hiện tượng người bán hàng rong được ưu đãi vào chợ nhưng vẫn bỏ ra ngoài, ông Đán phân tích họ không kinh doanh mặt bằng mà kinh doanh dòng người. Tài sản của họ là khả năng có mặt đúng chỗ, đúng lúc. Đưa người bán hàng rong vào ki-ốt cố định dù miễn phí cũng làm mất đúng lợi thế đó. Với các chợ đầu mối như An Đông hay Soái Kình Lâm, chức năng tập trung thông tin mẫu mã, giá và tập kết hàng đang bị “rút lõi” khi mọi thứ đã có trên mạng.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều khu chợ bán buôn lớn đã chuyển thành trung tâm nguồn hàng và logistics phục vụ bán online. Ở Việt Nam, hướng này khả thi nhưng phải giải quyết sòng phẳng quyền lợi của tiểu thương đã bỏ số tiền lớn để mua quyền sử dụng sạp dài hạn.
 |
Các ki-ốt chợ luôn được Ban quản lý ưu đãi nhưng vắng bóng tiểu thương. |
Chợ truyền thống buộc phải đổi mới
Chuyên gia kinh tế - Tiến sĩ Lê Bá Chí Nhân đưa ra dẫn chứng khi quan sát thực tế từ chợ An Đông. Cách đây vài tuần khi ông đi qua và khu chợ đông đúc, bậc nhất TP.HCM gần như cửa đóng then cài. Nhiều người thuê mặt bằng với giá cao, có nơi lên tới 30 triệu đồng mỗi tháng, buộc phải trả lại vì không đủ doanh thu trang trải.
Nguyên nhân sâu xa nhất, theo ông Nhân, là thói quen mua sắm của người tiêu dùng đã thay đổi hoàn toàn. Thay vì phải di chuyển ra chợ, người dân chỉ cần ở nhà lướt mạng, đặt hàng và nhận giao tận nơi. Ngay cả những món hàng giá trị nhỏ cũng được mua online rất phổ biến vì nhanh chóng, dễ đổi trả.
Ông Nhân chỉ ra sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm hàng. Thực phẩm tươi sống, rau củ quả vẫn còn giữ được một phần khách, trong khi quần áo, giày dép, mỹ phẩm mai một nhanh chóng. Sự phát triển mạnh của chuỗi siêu thị mini và cửa hàng tiện lợi ngay trong khu dân cư càng lấy đi lượng lớn khách quen của chợ truyền thống. Những cửa hàng này vừa bán đồ tươi sống, vừa cung cấp nhu yếu phẩm, đáp ứng nhu cầu mua nhanh mà không cần đến chợ lớn.
Một điểm yếu lớn của tiểu thương là khó khăn trong việc chứng minh nguồn gốc xuất xứ hàng hóa. Khi cơ quan chức năng yêu cầu hóa đơn chứng từ, nhiều hộ không đáp ứng được vì thường mua sỉ từ các mối không có hóa đơn đỏ đầy đủ, trong khi siêu thị luôn có hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng.
Ông Nhân cho rằng muốn tồn tại, chợ truyền thống buộc phải đổi mới cả cách quản lý lẫn phương thức kinh doanh: quy hoạch lại không gian cho thuận tiện hơn, kết hợp bán trực tiếp với giao hàng tận nơi, đồng thời cần chính sách hỗ trợ tiểu thương tiếp cận công nghệ. Nếu không thích ứng kịp, thị phần sẽ tiếp tục bị thu hẹp.
 |
Đây là những hình ảnh thường thấy trong các chợ truyền thống. |
Chuyên gia kinh tế - Tiến sĩ Trần Nguyên Đán đề ra 3 hướng chính để giải quyết tình hình chợ vắng tiểu thương và khách hàng như hiện nay.
Thứ nhất, không nên dùng biện pháp hạn chế kênh hiện đại để cứu chợ. Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy sau khi buộc đại siêu thị đóng cửa hai ngày mỗi tháng, số lượng chợ truyền thống vẫn tiếp tục giảm.
Thứ hai, cần phân loại chợ và có chính sách khác nhau: giữ và nâng cấp chợ dân sinh bán hàng tươi sống trong khu dân cư (tham khảo mô hình Barcelona, nơi chợ được xem là hạ tầng công cộng); chuyển dần chợ bán buôn hàng công nghiệp sang trung tâm nguồn hàng – kho – logistics; còn những chợ đã mất hẳn dòng khách thì nên tính đến chuyển đổi công năng.
Thứ ba, phải cân bằng nghĩa vụ giữa hai kênh. Từ năm 2026, tiểu thương trong chợ phải kê khai và xuất hóa đơn rõ ràng, trong khi một bộ phận bán online và hàng xuyên biên giới chưa chịu mức tuân thủ tương đương. Luật Thương mại điện tử 2025 đã tạo cơ sở pháp lý, phần còn lại nằm ở khâu thực thi.
