Mua sắm trực tuyến lan rộng
Chúng tôi đến chợ Thủ Đức (nay là phường Thủ Đức, TP.HCM) để tìm hiểu thêm về sự dịch chuyển này. Nơi đây không vắng như chợ Thạnh Mỹ Lợi (phường Cát Lái) hay có những dãy sạp sập cửa cuốn như ở chợ Bàu Cát (phường Tân Bình). Phần lớn sạp vẫn mở cửa, tiểu thương bán từ sáng sớm đến chiều muộn. Không khí mua bán có vẻ ổn định hơn nhưng sự đông đúc bề ngoài không che được những khó khăn sâu bên trong nhà lồng. Xen kẽ giữa những sạp đang sáng đèn, biển “Sang nhượng”, “Cho thuê sạp” xuất hiện ngày càng nhiều, có biển treo đã lâu, có biển mới dán thêm.
 |
Phần lớn sạp ở chợ Thủ Đức vẫn mở cửa, tiểu thương bán từ sáng sớm đến chiều muộn nhưng lượng khách ngày càng giảm. |
Tiếp cận các gian hàng, chúng tôi nghe được những tiếng thở dài não lòng mỗi khi nhắc đến chuyện bán hàng trên mạng. Việc mua sắm online đã ảnh hưởng trực tiếp đến từng mét vuông mặt bằng của chợ truyền thống. Nhiều tiểu thương nói rằng, khách hàng giảm dần theo từng năm, không phải giảm đột ngột mà từ từ. Lượng khách đến chợ năm sau ít hơn năm trước khiến tiểu thương trở tay không kịp.
Bà N., tiểu thương bán quần áo lâu năm tại chợ Thủ Đức cho biết, tình trạng hụt khách không phải chuyện một sớm một chiều. Sạp của bà nhiều năm chuyên phục vụ chị em trung niên, khách hàng luôn xem việc ra chợ chọn vải, ướm áo, thử quần là thú vui. Bây giờ, ngay cả nhóm khách này cũng giảm hẳn. Bà kể rằng, trước đây khách đến chọn hàng có thể ngồi trò chuyện rất lâu, thử nhiều kiểu quần áo nhưng giờ họ đến nhanh, hỏi giá rồi đi, hoặc không đến nữa.
“Thời buổi bây giờ khách lười ra đường lắm. Ở nhà mở điện thoại lên, lướt vài cái là hàng chục mẫu mã hiện ra, so giá xong người ta giao tận cửa. Cùng một cái áo, trên mạng nhiều khi rẻ hơn vì họ không gánh chi phí mặt bằng, thuế phí như chúng tôi. Tiểu thương truyền thống làm sao cạnh tranh nổi”, bà N. nói. Không rành công nghệ, thiếu vốn chạy quảng cáo, những người cùng tuổi bà đành ngồi nhìn lượng khách vơi dần từng tháng. Bà bảo nhiều lần nghĩ đến việc học bán online nhưng rồi lại thôi vì thấy phức tạp.
Ngành hàng phục vụ giới trẻ còn chịu sức ép mạnh hơn. Chị H., chủ sạp giày dép chuyên bán cho học sinh và sinh viên thừa nhận công việc kinh doanh đang gặp nhiều khó khăn. “Khách trẻ vốn thích ứng nhanh với công nghệ, mua hàng trên mạng quá dễ và nhanh, giá lại phải chăng. Các bạn trẻ thích mẫu nào chỉ việc lên mạng tìm, săn mã giảm giá rồi đặt mua, việc gì phải chạy xe ra chợ, gửi xe rồi mặc cả cho mệt”.
Chị ngồi phân loại lại những đôi giày bắt đầu bám bụi, vừa làm vừa kể tiếp về lượng khách quen giảm dần và chỉ còn lác đác người cần mua gấp hoặc tiện đường ghé ngang. Chị nói thêm rằng, có hôm ngồi cả buổi chỉ bán được một đôi, có hôm không bán được gì, khó khăn chồng chất khó khăn.
 |
Các tiểu thương đều khẳng định, nếu không có sẵn khách quen thì khó trụ nổi ở chợ truyền thống. |
Anh T. bán bạt nhựa và đồ ngành nước gần mười năm cho biết gian hàng chịu ảnh hưởng ít hơn, lượng khách có giảm nhưng chưa đến mức báo động. Nguyên nhân theo anh không hẳn vì internet mà do cửa hàng điện nước mọc lên nhiều ở khu dân cư. Đặc thù ngành hàng kỹ thuật, khách chủ yếu là thợ cần mua vật tư ngay để thi công nên vẫn chọn chợ truyền thống, thợ cần hàng gấp nên không chờ giao online được. Nhưng anh cũng thừa nhận những trường hợp như vậy không nhiều và không đủ kéo cả ngành bán lẻ truyền thống đi lên.
Nhiều tiểu thương khi được hỏi về việc thuê lại ki-ốt trống đều lắc đầu, những sạp còn trụ được đến giờ phần lớn nhờ nguồn khách quen lâu năm. Tiểu thương mới đến chợ vào lúc này sẽ phải chịu chi phí mặt bằng ngay, trong khi khách mới gần như không có vì mọi người đã quen mua trên mạng. Các tiểu thương đều khẳng định, nếu không có sẵn khách quen thì khó trụ nổi ở chợ truyền thống.
Tâm tư tiểu thương còn bám chợ
TP.HCM hiện có 232 chợ truyền thống, chiếm khoảng 60 - 65% tổng lượng hàng đưa về cung ứng và tiêu thụ cho thị trường. Từ sau dịch bệnh Covid-19, hoạt động kinh doanh tại các chợ gặp nhiều khó khăn do phải cạnh tranh gay gắt với các siêu thị, chuỗi cửa hàng tiện lợi và sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử. Và nhiều chợ không hiệu quả được tính toán xếp vào diện đóng cửa hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng... cho phù hợp.
 |
Chợ Thạnh Mỹ Lợi "chết yểu" ngay từ khi mới đi vào hoạt động gần 15 năm trước. |
Trở lại câu chuyện với tiểu thương chợ Thạnh Mỹ Lợi, tác động của xã hội hiện đại khiến việc mưu sinh thêm khó khăn, dù xung quanh chợ là khu dân cư đông đúc nhưng thói quen sinh hoạt đã đổi thay. Tiểu thương cho rằng, người đi làm về muộn thường tạt siêu thị, cửa hàng tiện lợi mua cho nhanh, còn iới trẻ thì đặt hàng qua ứng dụng công nghệ. Hệ quả là chợ chỉ còn hoạt động cầm chừng vào buổi sáng. Buổi chiều, nhiều người đóng sạp đi làm thuê để có thêm thu nhập trang trải cuộc sống đang tăng theo thời giá.
Chính quyền phường Cát Lái từng xuống lắng nghe và đưa ra phương án cho các tiểu thương. Nếu tiểu thương nào muốn chuyển sang chợ khác thì đăng ký, còn không thì tạm bám trụ chờ quy hoạch mới. Nếu chợ giải thể, nhà nước sẽ xem xét bồi thường, hỗ trợ. Nhiều người nghe vậy nhưng vẫn lo lắng vì chưa rõ thời gian và mức hỗ trợ cụ thể.
Với những người cả đời lấy chợ làm nhà như cô Dung, lời hứa về tương lai xa không giải quyết được nồi cơm hàng ngày. Ở tuổi gần 70, sức khỏe giảm, vốn ít, việc tự ôm hàng ế sang chỗ mới để cạnh tranh lại từ đầu gần như không khả thi. Họ đã gắn bó với nghề bán hàng từ trẻ nên giờ đây, việc thay đổi là không dễ chút nào. Nguyện vọng lớn nhất của tiểu thương chợ Thạnh Mỹ Lợi lúc này không phải xin những người xung quanh sự xót thương, mà là chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề thực tế.
 |
Tiểu thương mong có sự hỗ trợ kịp thời để chủ động tìm hướng đi khác thay vì ngồi chờ trong chợ vắng khách. |
“Chúng tôi mong nhà nước và các cấp chính quyền nhìn thẳng vào thực tế. Thay vì để chúng tôi bán hàng cầm chừng trong ngôi chợ không có khách, hãy có chính sách hỗ trợ kinh phí ban đầu, chỉ cần một khoản vừa đủ để người lớn tuổi như chúng tôi có thể chuyển nghề, mở gánh hàng nhỏ ở nhà hoặc tìm kế sinh nhai mới”, một tiểu thương nói. Đa phần các tiểu thương đều đồng tình và mong có sự hỗ trợ kịp thời để chủ động tìm hướng đi khác thay vì ngồi chờ trong chợ vắng khách.
Chợ truyền thống đang thu hẹp trước sự thay đổi của đô thị và thói quen mua sắm. Những người từng tạo nên sự nhộn nhịp của các khu chợ Sài Gòn giờ đang cần được hỗ trợ kịp thời để không phải tự xoay sở trong hoàn cảnh ngày càng khó khăn. Họ vẫn đang bám trụ từng ngày, với hy vọng tình hình sẽ có chuyển biến.
Bài 3: Nên biến chợ thành trung tâm nguồn hàng – kho – logistics
