 |
Chợ Bàu Cát từng là nơi sầm uất nay lâm vào cảnh ảm đạm khi lượng khách sụt giảm nhanh. |
Bài 1: Những tiếng thở dài giữa lòng phố thị
Trưa giữa tháng 9, cái nắng gắt của Sài Gòn càng làm tăng thêm vẻ mệt mỏi bao trùm lên khu chợ Bàu Cát (phường Tân Bình, TP.HCM). Lẽ ra, vào khung giờ này phải có tiếng chào mời, tiếng mặc cả, tiếng bước chân náo nhiệt của khách hàng lẫn tiểu thương để tạo nên không khí ồn ào, nhộn nhịp quen thuộc của chợ. Nhưng đập vào mắt chúng tôi là sự im ắng khác thường ở nơi vốn để giao thương hàng hoá, không gian bên trong bị bao trùm bởi một sự tĩnh lặng khiến người đi vào cảm thấy lạc lõng.
Những dãy ki-ốt lặng ngắt
Chợ Bàu Cát không phải ngôi chợ nhỏ, có diện tích hơn 5.800 mét vuông, được xây dựng từ năm 1991, nằm giữa Khu đô thị Bàu Cát sầm uất. Trước đây, chợ này từng là một trong những địa điểm buôn bán náo nhiệt bậc nhất của quận Tân Bình (cũ). Hàng chục năm qua, nơi đây tấp nập người bán kẻ mua, cung cấp đủ từ lương thực, thực phẩm đến nhu yếu phẩm thiết yếu và đồ gia dụng. Buổi sáng, người dân quanh vùng quen thuộc với việc ra chợ để chọn từng món hàng và trò chuyện với bạn hàng thân quen.
 |
Mặt tiền chợ Bàu Cát ở thời điểm hiện tại. |
Nhưng đó đã là câu chuyện của quá khứ. Đại dịch Covid-19 ập đến, nhịp sống đô thị tại chợ Bàu Cát như bị cuốn đi. Ngay những gian hàng ở mặt tiền, lác đác vài tiểu thương ngồi thẫn thờ trông sạp, mắt dán vào màn hình điện thoại, có người ngồi lướt mạng xã hội cả buổi, có người nhìn ra lối đi như chờ đợi khách, tất cả đều có cảm giác thời gian đang trôi qua một cách vô vị.
Đi sâu vào bên trong lòng chợ, khung cảnh vắng vẻ càng hiện lên rõ hơn. Những lối đi vốn từng chật hẹp vì người qua lại giờ trở nên thênh thang và trống trải. Thi thoảng, mùi chuột chết bốc lên nồng nặc từ sau những cánh cửa ki-ốt. Rảo bước trong khu nhà lồng, hàng loạt sạp quần áo, vải vóc và mỹ phẩm đều đóng cửa, xỉn màu vì bụi thời gian. Trên cửa chi chít bảng “Cho thuê sạp”, “Chuyển nhượng sạp”. Sạp A2-32 rao giá cho thuê 390.000 đồng một tháng. Nhiều gian hàng xung quanh cũng chào mức tương tự nhưng chẳng ai hỏi han, có bảng treo đã lâu, giấy ố vàng, chữ viết phai mờ. Không khí như bị bỏ quên.
Nổi bật trên những cánh cửa đóng kín là tờ thông báo thu phí sử dụng diện tích bán hàng do Trung tâm cung ứng dịch vụ công phường Tân Bình dán lên, có sạp nợ 2-3 triệu đồng tiền phí trong hai, ba năm qua; có trường hợp nợ hơn 25 triệu đồng, kéo dài từ năm 2008 đến nay. Hầu hết, các thông báo này không còn chủ để trả lời hoặc chủ ki-ốt bỏ mặc từ lâu và không quan tâm. Những con số trên giấy thông báo nằm im lìm và không ai đến giải quyết.
 |
Bà kể, làn sóng bỏ sạp đã râm ran từ năm 2019, đến khi Covid-19 thì thành đỉnh điểm. |
Giữa không gian hiu hắt ấy, tiếng máy may lạch cạch từ một góc nhỏ níu chân chúng tôi, là sạp của bà Tám (sinh năm 1972). Chồng mất đã lâu, bà một mình nuôi đứa con duy nhất. Thuê mặt bằng từ năm 2013 với giá 400.000 đồng, cộng điện nước và phí vệ sinh, mỗi tháng bà phải chi gần một triệu đồng để giữ chỗ ngồi. Gian hàng nhỏ hẹp, quần áo cũ và sấp vải chất cao sát vách. Máy may đặt ở góc, bà ngồi bên cạnh, thỉnh thoảng dừng tay nhìn ra ngoài.
Nhìn đống quần áo cũ và sấp vải, chúng tôi nói nửa đùa nửa thật: “Cô sửa nhiêu đây, tiền xài chắc đủ cả tháng rồi!”. Bà Tám cười, nụ cười hằn lên những nếp nhăn: “Nhiêu đây thì không bao nhiêu đâu chú ơi. May sửa quần áo ở chợ bây giờ chủ yếu lấy công làm lời thôi à!”.
Hơn 13 năm gắn bó với chợ Bàu Cát, bà xem nơi đây không chỉ là chốn để kiếm sinh nhai. Bà kể, làn sóng bỏ sạp đã râm ran từ năm 2019, đến khi Covid-19 thì thành đỉnh điểm. Hàng loạt cửa hàng quần áo, giày dép, mỹ phẩm đóng cửa và không hẹn ngày mở lại. Bà cố bám trụ, một phần vì tiếc nghề, một phần vì ở tuổi này bước ra khỏi cổng chợ cũng chẳng biết bắt đầu lại từ đâu. Bà nói thêm rằng, nhiều người kinh doanh quần áo đã chuyển sang bán online hoặc bỏ nghề luôn. Bà Tám không rành mạng xã hội nên chỉ còn cách ngồi lại.
 |
Nhiều người kinh doanh quần áo, mỹ phẩm ở chợ đã chuyển sang bán online hoặc bỏ nghề. |
Chợ khang trang nhưng “chết yểu”
Rời chợ Bàu Cát, chúng tôi đến chợ Thạnh Mỹ Lợi, nằm giữa Khu dân cư Thạnh Mỹ Lợi, phường Cát Lái, TP.Thủ Đức (nay là phường Thạnh Mỹ Lợi, TP.HCM). Nếu chợ Bàu Cát là câu chuyện của ngôi chợ già nua hết thời, thì Thạnh Mỹ Lợi mang một nghịch lý khác. Đó là ngôi chợ khang trang, bề thế nhưng vắng khách đến mức gần như “chết yểu”.
Khoảng 10 giờ 30 sáng, thời điểm lẽ ra phải đông đúc, khu vực mặt sau chợ chỉ lác đác vài người mua thịt heo, tôm cá và rau củ. Mặt tiền có 8 ô ki-ốt rộng rãi, chỉ duy nhất một ô “sáng đèn” mở cửa, bảy ô còn lại đóng im lìm. Bên ngoài, vài chiếc xe máy của tiểu thương dựng hờ hững mà không đưa xuống hầm gửi xe. Không khí im ắng đến mức tiếng động nhỏ cũng vọng rõ ra xung quanh.
 |
Chợ Thạnh Mỹ Lợi xây dựng khang trang nhưng "chết yểu". |
Chợ Thạnh Mỹ Lợi xây năm 2012, là điểm tái định cư cho đa số tiểu thương từ chợ An Khánh và Thủ Thiêm cũ sau khi giải tỏa làm Khu đô thị mới Thủ Thiêm. Chợ được xây kiên cố, một trệt một lầu có hầm, quy mô ban đầu hơn 230 gian hàng. Khi mới đưa vào hoạt động, nhiều người kỳ vọng nơi đây sẽ sầm uất vì nằm trong khu dân cư mới. Nhưng thực tế lại khác.
Bước lên tầng lầu, chúng tôi không khỏi ngạc nhiên trước không gian bỏ hoang hoàn toàn. Bụi phủ dày trên nền gạch, vật dụng phế thải vương vãi, có chỗ còn sót lại vài cái kệ sắt, vài tấm bảng hiệu cũ. Mọi hoạt động hiện chỉ còn ở tầng trệt với vài gian hàng tạp hóa, nhang đèn và quần áo. Đồng hồ vừa qua 11 giờ trưa, nhiều tiểu thương đã thu dọn đồ đạc, đóng sạp ra về vì biết chắc buổi chiều sẽ không có khách. Một số người ngồi nán lại thêm chút nữa rồi cũng lẳng lặng thu dọn.
 |
Mọi hoạt động của chợ Thạnh Mỹ Lợi hiện chỉ còn ở tầng trệt với vài gian hàng tạp hóa, nhang đèn và quần áo... |
Ngồi bên sạp bán nón, túi xách và kẹp tóc, cô Dương Thị Tố Nga (sinh năm 1971) không giấu được vẻ mệt mỏi. Chồng mất, cô trở thành trụ cột và phải nuôi con nhỏ đang tuổi ăn học và người con lớn mới vừa bước vào thị trường lao động. Ở tuổi 56, cô chưa được nghỉ ngơi mà vẫn cố bám cái sạp ế ẩm vì không còn lựa chọn nào khác. Gian hàng nhỏ, hàng hóa không nhiều, cô ngồi đó từ sáng đến chiều. Thỉnh thoảng, cô Nga đứng dậy đi tới, đi lui để sắp xếp lại hàng cho thời gian trôi qua đỡ vô vị.
Nhớ lại thời còn bán ở bến phà cũ chợ An Khánh, cô thở dài. Hồi đó, cảnh “trên bến dưới thuyền” giúp việc làm ăn khá giả, gia đình đóng thuế đầy đủ. Nhưng khi bị thu hồi đất, tiểu thương được đưa về Thạnh Mỹ Lợi mà không có kinh phí hỗ trợ đời sống. Cô kể thêm rằng lúc mới chuyển về, nhiều người còn hy vọng khách sẽ đông dần, nhưng năm này qua năm khác tình hình không khá hơn.
Cô Dung, một tiểu thương từng bị thu hồi đất tại Khu đô thị mới Thủ Thiêm nhớ lại thời xa xưa. Cô kể: “Nhà nước thu hồi đất để giao cho dự án, giờ xung quanh toàn căn hộ cao cấp mọc lên bán mấy chục, cả trăm triệu đồng một mét vuông. Trong khi đó người lao động nghèo chúng tôi mất kế sinh nhai lại không được đền bù thỏa đáng để làm lại từ đầu”.
 |
Tất cả gian hàng trên tầng lầu chợ Thạnh Mỹ Lợi đều đóng cửa. |
Thực trạng “chết yểu” ở chợ Thạnh Mỹ Lợi không phải bàn cãi. Trong tổng số 229 sạp, chỉ còn khoảng 16 sạp mở cửa bám trụ, tỷ lệ hoạt động khoảng 6-7%; số sạp còn lại đóng cửa hoặc bỏ trống. Lượng khách ít khiến doanh thu của tiểu thương giảm mạnh. Cô Dung tính, mỗi ngày bán được khoảng 400.000 đồng (gồm cả vốn), ngày khá hơn mới lên được 600.000 đồng.
Trong khi đó, mỗi năm (thời gian đầu hoạt động) phải đóng 4-5 triệu đồng tiền thuê sạp (diện tích khoảng 4 mét vuông), chưa kể phí quản lý, vệ sinh, rác thải gần 400.000 đồng mỗi tháng. Cô trừ đi trừ lại chẳng còn bao nhiêu. Tiểu thương bán thực phẩm cũng vậy, chai nước mắm hay dầu ăn lời được khoảng 1.000 đồng. Nhiều người phải tính toán từng đồng để duy trì việc công việc. Cô cho biết, mấy năm nay tiểu thương làm đơn xin miễn tiền thuê sạp vì buôn bán ế ẩm, đến khi nào chợ hoạt động ổn định lại sẽ đóng tiếp.
“Vốn liếng thì cạn kiệt, hàng không dám lấy nhiều, càng ít hàng thì khách càng chê, khách chê thì càng lỗ vốn, cứ như vậy mãi...”, cô Dung nói rồi nhìn ra khoảng sân vắng trước chợ, ánh mắt xa xăm và chán nản.
Bài 2: Thời của thương mại điện tử
