Đầu tư cho sức khỏe học đường là đầu tư cho tương lai đất nước

Sáng 11/8, tại Hà Nội, Hội thảo “Đồng hành, kiến tạo tương lai: Vì một Việt Nam khỏe mạnh” do Báo Giáo dục và Thời đại tổ chức dưới sự chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã quy tụ các nhà quản lý, chuyên gia, tổ chức quốc tế, cơ sở giáo dục và doanh nghiệp cùng bàn về những giải pháp thúc đẩy chương trình sức khỏe học đường trong giai đoạn mới.

Sức khỏe học đường cần được nhìn từ góc độ phát triển con người

Phát biểu tại hội thảo, ông Hoàng Đức Minh, Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên (Bộ Giáo dục và Đào tạo), nhấn mạnh quan điểm: muốn xây dựng một dân tộc khỏe mạnh phải bắt đầu từ trẻ em và một nền thể thao mạnh phải bắt đầu từ trường học.

Theo ông, định hướng này được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ giữa các nhiệm vụ về giáo dục và chăm sóc sức khỏe nhân dân. Việc triển khai Nghị quyết số 72-NQ/TW về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, cùng Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục - đào tạo, đã tạo cơ sở chính trị để thúc đẩy các chương trình chăm sóc sức khỏe học sinh.

Ông Hoàng Đức Minh, Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên (Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Đáng chú ý, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 973/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035. Trên cơ sở đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kế hoạch triển khai chương trình trong toàn ngành theo Quyết định số 1991/QĐ-BGDĐT.

Mục tiêu của chương trình không chỉ dừng ở việc tăng cường hoạt động y tế trường học, mà hướng tới tạo điều kiện để người học phát triển toàn diện cả về thể chất và tinh thần, qua đó góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và sức khỏe nhân dân.

Tuy nhiên, thực tiễn vẫn cho thấy nhiều khoảng trống cần được giải quyết. Giai đoạn 2019-2025, dù nhân lực, cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ chăm sóc sức khỏe học sinh đã được cải thiện, tại không ít địa phương, đặc biệt ở miền núi, vùng sâu, vùng xa, điều kiện y tế trường học vẫn còn hạn chế.

Cùng với đó, chính sách về chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng học đường chưa hoàn thiện; việc quản lý sức khỏe học sinh, tổ chức dinh dưỡng và giám sát bữa ăn học đường còn những bất cập. Sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong xây dựng chế độ ăn uống khoa học chưa đồng đều, trong khi ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý sức khỏe học sinh vẫn còn hạn chế.

Từ thực tế này, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, tiêu chuẩn về cơ sở vật chất, trang thiết bị và nhân lực y tế trường học; đồng thời hoàn thiện các quy định về dinh dưỡng, tổ chức bữa ăn, đẩy mạnh chuyển đổi số, truyền thông giáo dục sức khỏe và nhân rộng những mô hình hiệu quả.

Không thể chăm sóc sức khỏe học sinh bằng một ngành riêng lẻ

Một trong những vấn đề được các đại biểu đặc biệt quan tâm là cách thức huy động và sử dụng nguồn lực xã hội.

Theo nhà báo Triệu Ngọc Lâm, Tổng Biên tập Báo Giáo dục và Thời đại, chăm sóc sức khỏe học đường không còn là câu chuyện riêng của ngành Giáo dục hay Y tế, mà phải được nhìn nhận như một nền tảng của sự phát triển toàn diện học sinh và chất lượng nguồn nhân lực tương lai.

Nhà báo Triệu Ngọc Lâm, Tổng Biên tập Báo Giáo dục và Thời đại

Trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng đa dạng, trong khi nguồn lực ngân sách Nhà nước có giới hạn, xã hội hóa là yêu cầu tất yếu. Nhưng xã hội hóa không nên được hiểu đơn giản là kêu gọi thêm kinh phí cho nhà trường.

Điều quan trọng hơn là nguồn lực phải được đưa đến đúng nơi cần thiết, sử dụng đúng mục tiêu, minh bạch và tạo ra hiệu quả có thể đo đếm.

Từ thực tế triển khai, nhà báo Triệu Ngọc Lâm chỉ ra năm rào cản cần tháo gỡ, gồm nhận thức, cơ chế pháp lý, năng lực, niềm tin và khả năng điều phối. Nếu không có cơ chế phối hợp rõ ràng, nguồn lực xã hội có nguy cơ bị phân tán hoặc tìm đến những nơi có khả năng kết nối tốt hơn thay vì những địa bàn thực sự có nhu cầu cấp thiết.

Do đó, cách tiếp cận cần chuyển từ “tài trợ cho học sinh” sang “đầu tư cho con người và nguồn nhân lực tương lai”. Cùng với đó là xây dựng cơ chế tiếp nhận, sử dụng nguồn lực minh bạch; nâng cao năng lực của đội ngũ y tế trường học và cán bộ phụ trách công tác học sinh; xây dựng dữ liệu về nhu cầu sức khỏe học đường để việc phân bổ nguồn lực dựa trên nhu cầu thực tế.

Trong hệ sinh thái này, mỗi chủ thể có một vai trò riêng: Nhà nước tạo hành lang chính sách; ngành Giáo dục và Y tế xác định nhu cầu và tiêu chuẩn chuyên môn; nhà trường tổ chức thực hiện; gia đình đồng hành; doanh nghiệp và các tổ chức xã hội bổ sung nguồn lực; còn báo chí góp phần kết nối, giám sát và lan tỏa những mô hình hiệu quả.

Dinh dưỡng và vận động tạo nền tảng cho tầm vóc

Bên cạnh y tế trường học, dinh dưỡng và vận động được xác định là những yếu tố cốt lõi trong quá trình phát triển thể chất của trẻ em.

Ông Phạm Thế Quyền, Giám đốc Nghiên cứu và Phát triển, Tập đoàn TH, cho rằng dinh dưỡng học đường cần được nhìn nhận như một bộ phận của chiến lược phát triển con người. Đặc biệt, giai đoạn từ 2-12 tuổi có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển thể chất và trí não của trẻ. Vì vậy, bảo đảm dinh dưỡng hợp lý trong trường học không chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt mà còn tạo nền tảng cho sức khỏe lâu dài.

Một mô hình bữa ăn học đường kết hợp tăng cường hoạt động thể lực từng được thí điểm trong năm học 2020-2021 tại 10 tỉnh, thành phố đại diện cho 5 vùng sinh thái. Mô hình xây dựng bữa ăn dựa trên thực phẩm tự nhiên, phù hợp điều kiện từng vùng, đồng thời khuyến khích học sinh vận động tối thiểu 60 phút mỗi ngày.

Theo tham luận tại hội thảo, sau một năm triển khai, mô hình ghi nhận những kết quả tích cực về thể chất, giảm suy dinh dưỡng và thừa cân, đồng thời hỗ trợ khả năng tập trung, tính kỷ luật và sự tự tin của trẻ. Quyết định số 973/QĐ-TTg cũng đặt nhiệm vụ nhân rộng mô hình bữa ăn học đường bảo đảm dinh dưỡng hợp lý kết hợp hoạt động vận động thể lực.

Từ thực tiễn này, các chuyên gia đề xuất cần quan tâm đến nhân lực dinh dưỡng tại trường học, nhất là bậc mầm non và tiểu học; đầu tư cơ sở vật chất cho bữa ăn, hoạt động thể lực và vệ sinh trường học; đồng thời xây dựng cơ chế tài chính phù hợp, ưu tiên những nhóm trẻ cần được hỗ trợ.

Một số ý kiến cũng đề xuất nghiên cứu xây dựng Luật Dinh dưỡng học đường, nhằm thể chế hóa các chủ trương, chính sách liên quan đến nâng cao sức khỏe, thể chất và tầm vóc thế hệ trẻ.

Trường học phải là trung tâm của hệ sinh thái sức khỏe

Từ góc nhìn quốc tế, bà Jenelle Babb, Cố vấn khu vực về Giáo dục Sức khỏe và Phát triển toàn diện, Văn phòng khu vực UNESCO tại Bangkok, cho rằng sức khỏe và giáo dục có mối quan hệ không thể tách rời.

Theo bà, hiện 9/10 quốc gia trên thế giới đã triển khai chính sách hoặc chương trình về sức khỏe và dinh dưỡng học đường; hơn 100 quốc gia có chương trình tiêm chủng tại trường học, trong khi giáo dục sức khỏe đã được đưa vào chương trình giảng dạy ở hầu hết các quốc gia.

Từ kinh nghiệm quốc tế, một nguyên tắc quan trọng được nhấn mạnh là sức khỏe học đường phải được coi là một ưu tiên của giáo dục, chứ không phải nhiệm vụ nằm bên ngoài ngành Giáo dục.

Điều đó đồng nghĩa với việc nội dung chăm sóc sức khỏe cần được tích hợp vào kế hoạch, quy trình và hệ thống giám sát của ngành Giáo dục. Ngành Y tế đóng vai trò hỗ trợ về tiêu chuẩn kỹ thuật, dịch vụ và chuyên môn, trong khi nhà trường là môi trường tổ chức và triển khai các hoạt động phù hợp với quá trình dạy và học.

Đối với Việt Nam, UNESCO khuyến nghị tiếp tục củng cố cơ chế phối hợp liên ngành, cụ thể hóa các tiêu chuẩn quốc tế về trường học nâng cao sức khỏe phù hợp với điều kiện trong nước, đầu tư nâng cao năng lực cho đội ngũ từ cấp hoạch định chính sách đến giáo viên, đồng thời xây dựng cơ chế tài chính và giám sát ngay từ đầu.

Đặc biệt, trường học không nên trở thành nơi triển khai những can thiệp y tế đơn lẻ hay “cánh tay nối dài” của ngành Y tế. Các chương trình sức khỏe và dinh dưỡng phải bổ trợ cho hoạt động dạy và học, không cạnh tranh với nhiệm vụ giáo dục. Muốn vậy, cần những quan hệ đối tác đa bên, liên ngành và dựa trên niềm tin.

Từ chính sách đến hành động

Kinh nghiệm tại Bắc Ninh cho thấy việc xây dựng cơ chế phối hợp đa ngành có thể tạo nền tảng để huy động các nguồn lực cho sức khỏe học sinh. Theo đại diện Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh, địa phương xác định Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, điều phối; ngành Giáo dục là đầu mối tổ chức thực hiện; ngành Y tế, bảo hiểm xã hội, chính quyền, gia đình, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và báo chí cùng tham gia theo chức năng.

Cách tiếp cận này giúp nguồn lực được huy động từ nhiều phía, đồng thời hướng công tác chăm sóc sức khỏe học sinh theo hướng toàn diện, lấy phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe ban đầu làm trọng tâm.

Dù vậy, địa phương cũng nhìn nhận những vấn đề cần tiếp tục giải quyết, trong đó có truyền thông về sức khỏe học đường, chính sách hỗ trợ dinh dưỡng cho học sinh bán trú và mở rộng nguồn lực an sinh để bảo đảm cơ hội tiếp cận chăm sóc sức khỏe công bằng cho học sinh.

Từ những trao đổi tại hội thảo, một thông điệp xuyên suốt được đặt ra: muốn có một Việt Nam khỏe mạnh trong tương lai, việc chăm sóc sức khỏe trẻ em phải bắt đầu từ những điều cụ thể ngay trong trường học.

Chính sách đã từng bước được hoàn thiện với Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035. Thách thức tiếp theo nằm ở khả năng đưa chính sách vào từng lớp học, từng bữa ăn, từng hoạt động vận động và từng nhu cầu sức khỏe cụ thể của học sinh.

Để làm được điều đó, cần một hệ sinh thái đủ mạnh, trong đó các nguồn lực được kết nối minh bạch, dựa trên dữ liệu và nhu cầu thực tế; các mô hình hiệu quả được đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng; đồng thời trách nhiệm của từng chủ thể được xác định rõ ràng.

Khi sức khỏe học đường được nhìn nhận không chỉ là nhiệm vụ chăm sóc trẻ em mà còn là một khoản đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực, mỗi bữa ăn đủ dinh dưỡng, mỗi giờ vận động, mỗi hoạt động chăm sóc sức khỏe và mỗi môi trường học tập an toàn hôm nay sẽ trở thành nền tảng cho một thế hệ Việt Nam khỏe mạnh hơn trong tương lai.